"Çətin zamanlar” — Ramiz Yunus yazır...

Güclülər prinsipləri unudanda xalq öz taleyinin alver predmetinə çevrilməyəcəyini sübut etməli olur.

Tarixdə elə məqamlar var ki, siyasi bəyanatlar adi diplomatik ritorikadan daha böyük məna kəsb edir. Onlar dövlətlər, onların liderləri və bütöv xalqlar üçün bir sınağa çevrilir. Donald Trampın Vladimir Zelenskiyə qarşı növbəti sərt çıxışlarından və Ukraynanın yeni rəhbərə ehtiyacı olduğu barədə bəyanatından sonra Ukrayna məhz belə bir məqamla üz-üzədir.

İlk baxışdan bu, Vaşinqtonla Kiyev arasındakı mürəkkəb münasibətlərin növbəti epizodu kimi görünə bilər. Lakin əslində məsələ daha dərindir. Söhbət təkcə iki prezident arasındakı şəxsi münasibətlərdən, hərbi yardımdan və ya müharibənin mümkün dayandırılması şərtlərindən getmir. Söhbət Ukraynanın öz siyasi gələcəyini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirmək hüququndan gedir.

Ukraynaya kim rəhbərlik etməlidir? Seçkilər nə vaxt və hansı şərtlərlə keçirilməlidir? Müharibəni dayandırmaq naminə hansı güzəştlərə getmək olar, hansı güzəştlər isə sülhü növbəti münaqişəyə qədər verilmiş fasiləyə çevirir? Bütün bu suallara, ilk növbədə, Ukrayna xalqı öz Konstitusiyasına və qanunlarına uyğun olaraq cavab vermək hüququna malikdir. Nə qədər nüfuzlu olursa-olsun, heç bir xarici lider bu hüququ özününküləşdirə bilməz.

ABŞ Ukraynanın ən mühüm tərəfdaşlarından biridir və Amerikanın yardımı Rusiyanın təcavüzünə qarşı müqavimətdə mühüm rol oynayıb. Lakin tərəfdaşlıq başqa bir dövlətin taleyinə sərəncam vermək hüququ demək deyil. Müəyyən mərhələdə hərbi, maliyyə və ya siyasi asılılıq milli seçim azadlığından asılılığa çevrilməməlidir.

Məhz burada müttəfiq dəstəyi ilə xarici təzyiq arasındakı prinsipial sərhəd keçir.

Ukraynalılar Vladimir Zelenskini müzakirə edə, onun daxili siyasətini, hökumətin qərarlarını, kadr təyinatlarını və müharibə dövründə buraxılmış səhvlərini tənqid edə bilərlər. Demokratik cəmiyyətdə belə tənqid təbii və zəruridir. Ölkənin müharibə aparması prezidenti qüsursuz etmir. Lakin bundan Ukraynaya kimin rəhbərlik etməli olduğuna qərar vermək hüququnun ABŞ prezidentinə keçdiyi nəticəsi çıxmır.

Öz prezidentini tənqid etmək ukraynalıların hüququdur, onların yerinə başqa prezident təyin etmək isə Vaşinqtonun hüququ deyil.

Bu sadə həqiqəti bu gün xüsusilə ukraynalıların özləri unutmamalıdırlar. Çünki xarici təzyiq cəmiyyət daxilindəki fikir ayrılıqlarına söykəndikdə daha təsirli olur.

Ukrayna ən böyük səhmdarın qərarı ilə rəhbərinin dəyişdirilə biləcəyi Amerika şirkəti deyil. Bu, ərazisini, dövlətçiliyini və müstəqil seçim hüququnu qorumaq uğrunda son dərəcə ağır müharibə aparan müstəqil dövlətdir. Prezident Tramp kimi böyük sövdələşmələrə alışmış siyasətçi beynəlxalq münasibətlərə ilk növbədə alver prizmasından yanaşsa belə, dövlətin suverenliyini daşınmaz əmlak bazarının qaydaları ilə qiymətləndirmək olmaz.

Ölkənin ərazisi daşınmaz əmlak sövdələşməsinin predmeti, dövlət biznes layihəsi, xalq isə kənardan kiməsə sərf etdiyi üçün qarşısına hazır şərtlər qoyulub saziş imzalamağa məcbur edilə biləcək tərəf deyil.

Lakin güclü liderlərdən danışarkən bu məsələnin unudulmamalı olan daha bir tərəfi də var.

İki il əvvəl, Donald Trampın Ağ Evə qayıtmasından hələ əvvəl, özümə belə bir sual vermişdim: o, ənənəvi olaraq Platonun adına çıxılan məşhur aforizmdə bəhs edilən güclü insan olacaqmı? Çətin zamanlardan keçməyi, hadisələrin gedişatını dəyişməyi və daha dayanıqlı sülh üçün şərait yaratmağı bacaran insan?

Bu gün həmin suala başqa cür cavab vermək lazımdır. Dövlətin gücü və siyasətçinin liderlik keyfiyyətləri bəyanatlarının gur səslənməsi, öz haqlılığına əminliyi və başqalarını geri çəkilməyə məcbur etmək bacarığı ilə ölçülmür. Bunlar məsuliyyəti üzərinə götürmək, təzyiqlərə tab gətirmək və verdiyi qərarların nəticələrini anlamaq qabiliyyəti ilə ölçülür.

Xarici siyasət bir-birinə zidd siqnallar silsiləsinə çevrildikdə, strateji prinsiplər ani hesablamalara qurban verildikdə qanuni bir sual yaranır: sövdələşmə sənəti harada bitir, milyonlarla insanın taleyi qarşısında məsuliyyət isə harada başlayır?

Bu sual xüsusilə Ukrayna ilə bağlı vəziyyətdə kəskin səslənir.

Çətin zamanlarda güclü liderlərdən danışırıqsa, Ukrayna üçün belə bir sınaq 2022-ci ilin fevralında başladı. Müstəqillik illərində ölkə siyasi böhranlar, daxili qarşıdurmalar, iqtisadi sarsıntılar və dövlətçiliyi üçün ağır sınaqlarla üzləşib. Lakin Rusiyanın genişmiqyaslı işğalı məhz müstəqil dövlətin mövcudluğunun özünü təhlükə altına qoydu.

Və həmin vaxt Prezident Vladimir Zelenski tarixin yaddaşından silinməsi mümkün olmayan bir seçim etdi.

Həmin dövrdə yayılan məlumatlara görə, prezident Co Baydenin rəhbərlik etdiyi Amerika tərəfi ona təyyarə və Kiyevdən təxliyə olunmaq imkanı təklif edəndə Prezident Zelenski ölkəni tərk etmədi. O, paytaxtda qaldı, xalqı ilə eyni təhlükəni bölüşməyə hazır olduğunu nümayiş etdirdi və Ukraynanın Rusiyanın işğalına qarşı müqavimətinə rəhbərlik etdi.

Bu addım prezidentin şəxsi təhlükəsizliyindən qat-qat böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Müharibənin ilk günlərində, ölkənin taleyinin necə olacağı bəlli olmadığı bir vaxtda dövlət başçısının ölkədə qalması mühüm siyasi və psixoloji mesaj idi: rəhbərlik qaçmır, dövlət kapitulyasiya etmir, müqavimət davam edir.

Müharibəni tək bir insan qazanmayıb və Ukraynanın müqavimətini də tək bir insan təmin etməyib. Bunun arxasında Ukrayna hərbçilərinin cəsarəti, könüllülərin fədakarlığı, dövlət institutlarının fəaliyyəti, müttəfiqlərin yardımı və milyonlarla vətəndaşın dözümlülüyü dayanır. Lakin böhran anında lider ya cəmiyyətin iradəsini gücləndirə, ya da onu zəiflədə bilər. 2022-ci ilin fevralında Prezident Zelenski ölkədə qalaraq mübarizəyə rəhbərlik etməyi seçdi.

Bu, siyasi əhəmiyyət daşıyan tarixi faktdır və sonradan onun fəaliyyəti ilə bağlı yaranan mübahisələrə görə bu faktın əhəmiyyətini azaltmaq olmaz.

Prezident Zelenskinin müharibədən əvvəlki və sonrakı qərarlarını müxtəlif cür qiymətləndirmək, ona iradlar bildirmək və çətin suallara cavab tələb etmək mümkündür. Lakin həlledici məqamda onun şəxsi cəsarət göstərmədiyini və ölkə qarşısında məsuliyyəti üzərinə götürmədiyini iddia etmək olmaz.

Güclü lider heç vaxt səhv etməyən deyil, böhran anında məsuliyyətdən qaçmayandır.

Buna görə də Ukrayna prezidentinin dəyişdirilməsinin zəruriliyi barədə indiki müzakirələri 2022-ci ilin fevralında baş verən hadisələrdən kənarda nəzərdən keçirmək olmaz. Siyasi yaddaş seçici olmamalıdır: bu gün kiminsə qərarları xoşuna gəlmədiyinə və ya həmin şəxsin mövcudluğu başqasının siyasi planlarına mane olduğuna görə onun əvvəlki əməllərini unutmaq olmaz.

Lakin daha vacib olan başqa məsələdir: Ukraynaya hər hansı bir siyasətçiyə kor-koranə inam lazım deyil. Ona öz dövlətinə inam və milli taleyin növbəti xarici rəhbərin əhval-ruhiyyəsindən asılı ola bilməyəcəyini anlamaq lazımdır.

Məhz burada Ukraynanın birliyi məsələsi ortaya çıxır.

Son illərdə Ukrayna cəmiyyəti çoxsaylı daxili münaqişələr yaşayıb. Zelenskinin tərəfdarları ilə əleyhdarları arasında ciddi fikir ayrılıqları var. Prezidentə dəstək verənlər də var, onun siyasətini yanlış hesab edənlər də. Bu fərqlər realdır və onları yoxmuş kimi göstərmək lazım deyil.

Lakin siyasi mübahisələrin elə bir sərhədi var ki, həmin sərhəddən sonra söhbət milli maraqlardan gedir. Prezident Zelenskinin əleyhdarı olmaqla Rusiyanın işğalına qarşı çıxmaq mümkündür. Ukrayna hakimiyyətini tənqid etməklə yanaşı, bu hakimiyyətə kimin rəhbərlik etməli olduğuna kənardan qərar verilməsi cəhdlərinə də qarşı çıxmaq olar. Siyasi dəyişikliklər tələb etməklə bərabər, həmin dəyişikliklərin nə vaxt, necə və hansı şərtlərlə baş verəcəyini ukraynalıların özlərinin müəyyənləşdirmək hüququnu müdafiə etmək mümkündür.

Belə birlik demokratiyadan imtina etmək demək deyil. Əksinə, bu, demokratik seçim imkanının özünü qorumaq deməkdir.

Polşa ilə Ukrayna arasında münasibətlərdə yaxın vaxtlarda yaşanan böhran da mürəkkəb dövrlərdə daxili siyasi mübahisələrlə ümummilli maraqları bir-birindən ayırmağın nə qədər vacib olduğunu göstərdi. Ukraynalılar öz prezidentləri ilə bağlı fərqli mövqelərdə dayansalar belə, xarici şərait onlara bəzi məsələlərdə ölkənin vahid mövqedən çıxış etməli olduğunu xatırlada bilər.

Bu gün belə bir məsələ Ukraynanın öz gələcəyini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirmək hüququdur.

Ukraynalılar xarici aktorlara siyasi qərarları özlərinə qəbul etdirmək üçün daxili fikir ayrılıqlarından istifadə etməyə imkan versələr, hakimiyyətə kimin gəlməsindən asılı olmayaraq, bu, təhlükəli presedent yaradacaq. Çünki bu gün xarici təzyiq Prezident Zelenskiyə qarşı yönələ bilər, sabah isə mövqeyi növbəti xarici tərəfdaşın xoşuna gəlməyən istənilən başqa Ukrayna rəhbərinə qarşı yönəldilə bilər.

Suverenlik prezidentin soyadından asılı ola bilməz. O, ya xalqa məxsusdur, ya da tədricən formal xarakter alır.

Prezident Donald Trampın Rusiya ilə münasibətlərdəki davranışı da ayrıca diqqətə layiqdir. Onun bəyanatları, münaqişənin həlli üçün öz modelini irəli sürmək cəhdləri və Rusiyanın enerji məhsullarının tədarükünə tətbiq olunan məhdudiyyətlərin mümkün yumşaldılması ilə bağlı verdiyi siqnallar qanuni suallar doğurur.

Xüsusilə Trampın özünün dəstəklədiyi, mərhum senator Lindsi Qrehemin təşəbbüslərini də əhatə edən Moskvaya qarşı sanksiya siyasəti fonunda Rusiya dizel yanacağının alınması ilə bağlı mümkün razılaşmaların məntiqsiz görünməsi diqqət çəkir. Vaşinqton eyni vaxtda Rusiyaya təzyiqin gücləndirilməsindən danışır və onun əlavə gəlirlər əldə etməsinə imkan yarada biləcək addımları mümkün sayırsa, bu, Amerika siyasətinin xaotik və qeyri-ardıcıl olması təəssüratını daha da gücləndirir.

Burada faktları ehtimallarla əvəz etməmək vacibdir: tədarüklərlə bağlı konkret qərarlar, sanksiyalardan istisnalar və danışıqların məzmunu yalnız siyasətçilərin bəyanatlarına əsasən deyil, sənədlər və real addımlar əsasında qiymətləndirilməlidir. Lakin problemin özü aydındır. Əgər Ukraynaya təzyiq müharibəyə başlamış dövlətə göstərilən təzyiqdən daha güclü olarsa, təklif edilən nizamlanmanın ədalətliliyi və dayanıqlılığı ilə bağlı suallar yaranır.

Sülh yalnız təcavüz qurbanının getdikcə daha çox güzəştə getməsi, təcavüzkarın isə güc tətbiq etməklə əldə etdiyi nəticələri möhkəmləndirmək imkanı qazanması üzərində qurula bilməz. Belə bir saziş hərbi əməliyyatları müəyyən müddətə dayandıra bilər, lakin növbəti böhranın səbəblərini öz-özlüyündə aradan qaldırmır.

Prezident Trampın qərarlarına, şübhəsiz ki, ABŞ-dakı daxili siyasi hesablamalar da təsir göstərir. Konqresə aralıq seçkilərin yaxınlaşması iqtisadi göstəricilərin, ictimai rəyin və Amerika seçicilərinə verilən vədlərin əhəmiyyətini artırır. ABŞ prezidentinə nəticələr nümayiş etdirmək lazımdır və uzun sürən beynəlxalq münaqişənin dayandırılması onun siyasi strategiyasının bir hissəsinə çevrilə bilər.

Lakin Amerika prezidentinin maraqları ilə Ukrayna dövlətinin maraqları heç də həmişə üst-üstə düşmür. Vaşinqton üçün sərfəli sövdələşmə kimi görünən bir razılaşma Kiyev üçün uzunmüddətli təhlükəsizlik riskləri yarada bilər. Amerika administrasiyasının diplomatik uğur kimi təqdim edə biləcəyi nəticəni isə ukraynalılar ərazi bütövlüyü, təhlükəsizlik təminatları və yeni təcavüzün qarşısını almaq imkanları baxımından qiymətləndirməli olacaqlar.

Bu, Ukraynanın danışıqlardan imtina etməli və ya müttəfiqlərinin mövqeyini nəzərə almamalı olduğu demək deyil. Əksinə, diplomatiya zəruridir. Lakin danışıqlar yalnız o zaman məna kəsb edir ki, Ukrayna tərəfi başqalarının onun arxasında bağladığı razılaşmaların obyekti deyil, prosesin müstəqil iştirakçısı olsun.

Ukrayna güzəştlərə gedə bilər. Ancaq dövlətin öz taleyini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirmək imkanını əlindən alan güzəşt artıq sadəcə güzəşt olmaqdan çıxır və onun suverenliyinə təhlükəyə çevrilir.

Burada yenidən güclü liderlər məsələsinə qayıdırıq.

Güc tərəfdaşı alçaltmaq, onu ultimatum qarşısında qoymaq və ya təzyiq altında qərar qəbul etməyə məcbur etmək bacarığı deyil. Güc qısamüddətli siyasi qazancın uzunmüddətli strateji səhvə çevrilə biləcəyini anlamaqdır. Diplomatik ifadələrin arxasında milyonlarla insan üçün real nəticələri görmək qabiliyyətidir.

Əgər Prezident Tramp həqiqətən dayanıqlı sülhə yaxınlaşmağı bacarmış lider kimi tarixə düşmək istəyirsə, yalnız özünün siyasi müddətlərini və sərfəli sövdələşmə barədə təsəvvürlərini nəzərə almaqla kifayətlənməməlidir. O, sadə bir həqiqəti qəbul etməlidir: Ukrayna Vaşinqtonla Moskva arasındakı münasibətlərdə alver predmeti deyil. Ukrayna müstəqil dövlətdir və onun xalqı müstəqil qalmaq hüququ uğrunda artıq böyük bədəl ödəyib.

Bu gün ukraynalıları da ciddi seçim gözləyir. Bu seçim Prezident Zelenskini qeyd-şərtsiz dəstəkləməklə onun siyasətini tamamilə rədd etmək arasında deyil. Söhbət tənqiddən imtina etməklə siyasi parçalanma arasında seçimdən də getmir. Əsas məsələ ölkənin taleyini müəyyənləşdirmək hüququnu qorumaqla bu hüququ könüllü şəkildə xarici qüvvələrə vermək arasındakı seçimdir.

Bəlkə də məhz indi ukraynalılar milli birliyin bütün məsələlərdə tam razılıqdan yaranmadığını bir daha xatırlamalıdırlar. Milli birlik partiyaya rəğbətdən və şəxsi fikir ayrılıqlarından daha üstün dəyərlərin mövcud olduğunu anlamaqdan doğur.

Ukraynanın inkişafının növbəti mərhələsinin necə olacağı barədə mübahisə etmək mümkündür. Hakimiyyətin səhvlərini, siyasi sistemin gələcəyini və seçkilərin keçirilmə müddətini müzakirə etmək olar. Lakin bu müzakirələr xarici prezidentin tələbi ilə deyil, Ukraynanın öz qaydaları və qanunları çərçivəsində aparılmalıdır.

Ukraynalılar artıq öz ölkələri uğrunda müstəqil şəkildə mübarizə apara bildiklərini sübut ediblər. Onlar bunu cəbhədə, atəşə məruz qalmış şəhərlərdə, könüllülərin, həkimlərin, energetiklərin fəaliyyətində və müharibə şəraitində dövlətin həyatını davam etdirməsinə kömək edən hər kəsin əməyində sübut ediblər. Onların öz gələcəklərini müəyyənləşdirmək hüququ kənardan icazə alınmasını tələb etmir.

Çətin zamanlar, həqiqətən də, güclü insanlar tələb edir. Lakin belə zamanlarda yalnız güclü liderlər deyil, siyasi fikir ayrılıqları ilə milli maraqlara təhdid arasındakı fərqi ayırd edə bilən güclü cəmiyyətlər də lazımdır.

Əgər Ukrayna bu gün növbəti sınaqla üzləşirsə, onun gücü hakimiyyətə tənqidi yanaşmaqdan imtina etməkdə deyil, hakimiyyətin kimə məxsus olacağına özünün qərar vermək hüququnu qorumaq əzmində olmalıdır.

Platonun adına ənənəvi olaraq çıxılan məşhur bir aforizm var: “Çətin zamanlar güclü insanları yetişdirir. Güclü insanlar yaxşı zamanlar yaradır. Yaxşı zamanlar zəif insanları yetişdirir. Zəif insanlar isə çətin zamanlar yaradır”.

Bəlkə də dövrümüzün əsas problemi bəzi siyasətçilərin gücü başqalarına hökm etmək hüququ ilə, diplomatik sövdələşməni isə tarixi qələbə ilə səhv salmasıdır.

Lakin bu gün Ukrayna üçün əsas sual kimin güclü liderlər haqqında daha gur danışması deyil. Əsas sual Ukraynanın öz gücünü, müstəqilliyini və taleyini müəyyənləşdirmək hüququnu qoruyub saxlaya biləcəyidir.

Çünki bəzən gücün əsl göstəricisi başqa bir xalqı öz iradənə tabe etdirmək deyil, onun öz gələcəyini müstəqil şəkildə seçmək hüququnu tanımaqdır.

Ramiz Yunus

Siyasi elmlər professoru

Xəzər Universiteti