Azərbaycan öz taleyini belə dəyişir: Mərkəzi Asiya ilə yeni imperiya dəhlizi…

Türkmənistanda əhəmiyyəti növbəti beynəlxalq görüşün çərçivələrini xeyli aşan hadisə baş verdi. Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının səkkizinci Məşvərət görüşü ilk dəfə Azərbaycanın tamhüquqlu iştirakı ilə keçirildi. Bundan əlavə, Azərbaycan növbəti dövr üçün sədrlik edən dövlət seçildi, 2027-ci ildə keçiriləcək növbəti görüşün isə ölkəmizdə təşkili nəzərdə tutulur.

İlk baxışdan bu, regional formatın adi şəkildə genişlənməsi kimi görünə bilər. Lakin baş verənlərə daha geniş geosiyasi kontekstdə nəzər saldıqda aydın olur ki, söhbət yeni qarşılıqlı fəaliyyət məkanının formalaşmasından gedir. Bu məkan Mərkəzi Asiyanı, Xəzər hövzəsini və Cənubi Qafqazı birləşdirir.

Sammitin əsas əhəmiyyəti də məhz bundadır.

Hələ 2025-ci ilin noyabrında Azərbaycan Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının Məşvərət görüşündə yekdilliklə tamhüquqlu iştirakçı statusu əldə etmişdi. Bu gün isə həmin qərarın praktiki davamı təmin olundu. Üstəlik, bu, formatın ilkin regional gündəlikdən xeyli kənara çıxan əhəmiyyət qazanmağa başladığı bir vaxta təsadüf edir.

Azərbaycan Prezidenti diqqətəlayiq bir rəqəm açıqlayıb: ötən il Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi 50 faizdən çox artıb. Hazırda Azərbaycanda Mərkəzi Asiya ölkələrinin kapitalı ilə fəaliyyət göstərən 400-dən çox şirkət var. Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaradılıb. Bununla belə, söhbət artıq yalnız qarşılıqlı ticarətin artırılmasından deyil, həm də birgə investisiyalardan, istehsaldan və xarici bazarlara çıxışdan gedir. Bu isə prinsipial fərqdir.

Bu gün dövlətlər arasında sadəcə ticarət sistemi deyil, tədricən bir-biri ilə əlaqəli vahid iqtisadi məkan formalaşır.

Lakin bu məkanın əhəmiyyəti təkcə iqtisadiyyatla müəyyənləşmir.

Dünya ciddi geosiyasi qeyri-sabitlik dövrünü yaşayır. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdəki gərginlik, Hörmüz və Bab əl-Məndəb boğazları ətrafındakı risklər dövlətləri və biznes dairələrini daha etibarlı nəqliyyat və enerji marşrutları axtarmağa vadar edir.

Belə şəraitdə coğrafiya yenidən dünya siyasətinin ən mühüm amillərindən birinə çevrilir, təhlükəsiz marşrut isə strateji resurs statusu qazanır.

Məhz buna görə Çini və Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi, Azərbaycan, Cənubi Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarları ilə birləşdirən Orta Dəhlizin əhəmiyyəti getdikcə artır.

Mərkəzi Asiya ölkələri üçün bu, xarici ticarət əlaqələrini şaxələndirmək və dünya bazarlarına əlavə çıxış imkanları əldə etmək deməkdir. Çin üçün Avropaya alternativ istiqamət, Avropa üçün isə ticarət və enerji əlaqələrini genişləndirmək və şaxələndirmək imkanıdır.

Azərbaycan üçün isə bu prosesin əhəmiyyəti daha genişdir.

Ölkənin coğrafi mövqeyi onu Mərkəzi Asiya, Xəzər hövzəsi, Qafqaz, Türkiyə və Avropa arasında təbii əlaqələndirici halqaya çevirir. Lakin bunun üçün təkcə əlverişli coğrafi mövqe kifayət etmir. İnfrastruktur, siyasi sabitlik, iqtisadi imkanlar və müxtəlif güc mərkəzləri ilə eyni vaxtda münasibətlər qurmaq bacarığı da zəruridir.

Azərbaycanın əhəmiyyətini artıran məhz bu amillərin vəhdətidir.

Bu kontekstdə rəsmi Bakının bu gün sədrlik funksiyasını üzərinə götürməsi xüsusi məna kəsb edir. Növbəti dövr ərzində Azərbaycan sadəcə növbəti görüşə ev sahibliyi etməklə kifayətlənməyəcək, həm də sürətlə inkişaf edən bu formatın gündəliyinin formalaşdırılmasında iştirak etmək imkanı qazanacaq.

Üstəlik, bu gündəlik artıq ticarət çərçivələrini xeyli aşır.

Bugünkü görüşdə nəqliyyat, energetika, investisiyalar, sənaye kooperasiyası, rəqəmsallaşma, süni intellekt, ekoloji məsələlər və təhlükəsizlik müzakirə olunub. Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında Azərbaycan vasitəsilə enerji əlaqələrinin inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Özbəkistan Prezidentinin “6 iqtisadiyyat — 1 məhsul” formuluna keçidlə bağlı irəli sürdüyü təşəbbüs xüsusilə diqqətəlayiqdir. Bu yanaşma birgə istehsal zəncirlərinin yaradılmasını və iqtisadi əlaqələrin tədricən daha dərin sənaye kooperasiyasına çevrilməsini nəzərdə tutur.

Beləliklə, söhbət artıq haradasa istehsal edilmiş məhsulların daşınmasından deyil, onların birgə istehsalından gedir. Bu isə inteqrasiyanın keyfiyyətcə tamamilə fərqli səviyyəsidir.

Bununla yanaşı, yeni formatı digər regional birliklərə alternativ və ya rəqib kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Əksinə, hazırda bir-biri ilə kəsişən müxtəlif əməkdaşlıq formatlarından ibarət sistem formalaşır.

Mərkəzi Asiya ölkələri və Azərbaycan yeni məşvərət mexanizmi çərçivəsində qarşılıqlı fəaliyyət göstərirlər. Paralel olaraq, Türk Dövlətləri Təşkilatı da inkişaf edir. Xəzər vasitəsilə yeni nəqliyyat və enerji əlaqələri qurulur. Türkiyə Avropa ilə əlaqələrin ən mühüm həlqələrindən birinə çevrilir, Çin isə iqtisadi və infrastruktur əməkdaşlığının əsas mənbələrindən biri kimi çıxış edir.

Nəticədə Azərbaycanın xüsusi mövqeyə malik olduğu yeni coğrafi mənzərə yaranır. Bu mövqe artıq yalnız regionda deyil, daha geniş miqyasda nəzərə çarpır. Son illərdə Mərkəzi Asiya ölkələri ilə Azərbaycanın siyasi və işgüzar əlaqələri intensivləşib. Çin, Avropa İttifaqı, Böyük Britaniya, Almaniya, Fransa və digər iri aktorlar da bu əlaqələri fəallaşdırıblar. Bunun səbəbi isə aydındır.

Əgər müəyyən bir ərazidən gələcəyin ən mühüm nəqliyyat, enerji və ticarət marşrutları keçirsə, həmin ərazi qaçılmaz olaraq əlavə siyasi çəki qazanır.

Tarix bu coğrafiyanın əhəmiyyətini dəfələrlə nümayiş etdirib. Əsrlər boyu Şərqlə Qərb arasındakı ticarət yollarına nəzarət uğrunda böyük dövlətlər mübarizə aparıblar. Bu gün texnologiyalar, infrastruktur və ticarətin miqyası dəyişib, lakin strateji məntiq bir çox cəhətdən əvvəlki kimi qalır.

Marşrutlar dəyişir, onların kəsişməsində yerləşən tərəflərin geosiyasi çəkisi də dəyişir.

Bununla belə, Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələrinin qarşısında yalnız imkanlar deyil, həm də ciddi məsuliyyət dayanır.

Regionun beynəlxalq əhəmiyyəti artdıqca xarici maraqlar da çoxalır. İnvestisiyalar və nəqliyyat axınları genişləndikcə təsir uğrunda rəqabət güclənir. Buna görə də əsas vəzifə başqasının geosiyasi layihəsinin bir hissəsinə çevrilmək deyil, öz mövqeyindən milli maraqları və regional sabitliyi gücləndirmək üçün istifadə etməkdir.

Məhz bu məqamda Azərbaycanın uğurla nümayiş etdirdiyi orta güc konsepsiyası xüsusi əhəmiyyət qazanır.

Orta güc dedikdə qlobal güc mərkəzləri ilə onların miqyasında rəqabət aparmağa çalışmayan, lakin öz regionundakı proseslərə müstəqil təsir göstərmək və daha böyük aktorlar üçün zəruri tərəfdaş olmaq üçün kifayət qədər resurslara, siyasi çəkiyə və diplomatik imkanlara malik dövlət nəzərdə tutulur.

Bu baxımdan Türkmənistanda keçirilən bugünkü görüş Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki ölkəmiz sadəcə mövcud formata qoşulmayıb. Azərbaycanın bu formata daxil olması məhz həmin mexanizmin daha geniş geosiyasi konstruksiyaya çevrilməyə başladığı bir vaxta təsadüf edib.

Hələ yaxın vaxtlara qədər Məşvərət görüşü Mərkəzi Asiyanın beş dövləti arasında qarşılıqlı fəaliyyət mexanizmi idi. Bu gün isə o, Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz və Xəzər hövzəsi ilə, onlar vasitəsilə isə Çin, Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən məkana çevrilir.

Buna görə də Türkmənistanda baş verənləri növbəti diplomatik hadisə kimi deyil, Avrasiya coğrafiyasının dəyişməsi ilə bağlı daha genişmiqyaslı prosesin bir hissəsi kimi qiymətləndirmək lazımdır.

Dünya getdikcə daha az proqnozlaşdırılan olur, ənənəvi marşrutlar isə daha həssas vəziyyətə düşür. Buna görə dövlətlər yeni kommunikasiya xətləri, yeni bazarlar və yeni təhlükəsizlik mexanizmləri axtarırlar. Məhz belə bir məqamda Mərkəzi Asiya və Azərbaycan öz coğrafi mövqelərini siyasi və iqtisadi resursa çevirmək imkanı əldə edirlər.

Lakin uğur artıq təkcə coğrafiyadan asılı olmayacaq.

Bunun üçün siyasi sabitlik, düşünülmüş strategiya, yeni risklərə operativ reaksiya vermək bacarığı, infrastrukturun inkişafı və müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərdə müstəqilliyin qorunması tələb olunacaq.

Bu gün Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri dünya marşrutlarının keçdiyi məkandan tədricən həmin marşrutların hansı şərtlərlə fəaliyyət göstərəcəyini özləri müəyyənləşdirən məkana çevrilmək üçün bütün ilkin şərtlərə malikdirlər.

Yəqin ki, bugünkü sammitin əsas əhəmiyyəti də məhz bundadır. Görüş göstərdi ki, Avrasiyanın yeni geosiyasəti artıq yalnız ənənəvi dünya güc mərkəzlərində formalaşmır, bu proses Xəzər sahillərində, Mərkəzi Asiyada və Cənubi Qafqazda da baş qaldırır.

Əgər bu proses ardıcıl şəkildə inkişaf etdirilərsə, bir neçə ildən sonra Türkmənistanda keçirilən bugünkü görüşü Avrasiyada yeni geosiyasi reallığın formalaşmasının başlanğıc nöqtələrindən biri kimi qiymətləndirmək tamamilə mümkün olacaq.

Napoleon Bonapartın vaxtilə dediyi kimi: “Coğrafiya taledir”. Bugünkü hadisələr isə göstərir ki, taleyə çevrilən təkcə coğrafiya deyil, həm də onu strategiyaya çevirmək bacarığıdır.

Ramiz Yunus

“Xəzər” Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru