"Korona nəsli"nin birinciləri - onlar nə ilə yadda qalacaqlar ?
2026-cı ilin sentyabrında Azərbaycanın məktəblərində ilk zəng fərqli bir nəsil üçün çalındı.
Bu il I sinfə qədəm qoyan 124 min uşaq sadəcə yeni dərs ilinə başlayan məktəblilər deyil. Onlar həyatlarının ilk aylarını 2020-ci ilin sərt karantin rejimi, qapanmalar, maskalar və sosial təcrid şəraitində keçirən nəsildir.
2020-ci ildə dünyada və Azərbaycanda həyatın adi ritmi demək olar ki, dayanmışdı. Toylar təxirə salınır, xəstəxanalar xüsusi rejimdə işləyir, insanlar evlərindən çıxmaq üçün SMS icazələrindən istifadə edirdilər. Gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənlik isə demək olar ki, hər ailənin gündəlik həyatının bir hissəsinə çevrilmişdi.
Elə həmin dövrdə ölkədə doğum sayında da nəzərəçarpacaq azalma baş verdi. 2019-cu ildə Azərbaycanda 141 mindən çox uşaq doğulduğu halda, 2020-ci ildə bu rəqəm 126 minə yaxın oldu. İndi həmin demoqrafik dəyişiklik məktəblərdə də özünü göstərir. Əvvəlki illərlə müqayisədə bu il I sinfə gedən uşaqların sayı 41 min nəfər azalıb.
Bəs “pandemiya uşaqları” adlandırılan bu nəsli fərqləndirən nədir? Onların uşaqlıq illərində yaşadıqları şərait gələcəkdə xarakterlərinə və dünyagörüşlərinə necə təsir göstərə bilər?
2020-ci ildə doğulan uşaqlar texnologiyanın həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi bir mühitdə böyüyüblər. Onların körpəlik dövründə valideynlər evdən işləyir, dərslər onlayn keçirilir, ünsiyyətin böyük hissəsi telefon və kompüterlər üzərindən qurulurdu.
Bu səbəbdən həmin uşaqların rəqəmsal alətlərlə daha erkən yaşda tanış olması təəccüblü deyil. Planşet, smartfon və digər texnologiyalar onların gündəlik həyatına əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha tez daxil olub.
Amma bunun digər tərəfi də var. Pandemiyanın ilk illərində uşaqların yaşıdları və digər insanlarla canlı ünsiyyəti məhdudlaşmışdı. Adi qonaqlıqlar, oyun meydançaları, ailə görüşləri və ictimai məkanlar əvvəlki qədər əlçatan deyildi. Bu vəziyyət onların sosiallaşma prosesinə də müəyyən təsir göstərmiş ola bilər.
Digər tərəfdən, valideynlərin uzun müddət evdə qalması uşaqlarla keçirilən vaxtı da artırmışdı. Bəzi ailələr üçün bu, uşağın ilk illərində onunla daha çox vaxt keçirmək imkanı yaratdı.
Bu nəsli fərqləndirən əsas məqamlardan biri də onların sayının əvvəlki illərlə müqayisədə az olmasıdır.
İlk baxışdan 41 min nəfərlik azalma yalnız demoqrafik problem kimi görünə bilər. Ancaq uzunmüddətli perspektivdə məsələ təkcə uşaqların sayından ibarət deyil. Daha az sayda gəncin əmək bazarına daxil olması gələcəkdə təhsil, peşə hazırlığı və insan kapitalına daha çox diqqət tələb edə bilər.
Əgər bu uşaqların təhsili və bacarıqları düzgün istiqamətdə inkişaf etdirilərsə, onların sayca az olması müəyyən üstünlüklər də yarada bilər. Daha az rəqabət aparan deyil, daha yüksək ixtisaslı və məhsuldar əmək qüvvəsinin formalaşdırılması üçün imkan yarana bilər.
2026-cı ildə məktəbə başlayan uşaqların böyük hissəsi 2038-ci ildən etibarən ali təhsildən sonra əmək bazarına daxil olmağa başlayacaq. Həmin dövrə qədər əmək bazarının özünün də ciddi şəkildə dəyişəcəyi gözlənilir.
Süni intellekt, avtomatlaşdırma, robot texnologiyaları, kibertəhlükəsizlik və məlumatların emalı kimi sahələr bugünkündən daha böyük rol oynaya bilər. 2020-ci il uşaqları isə bu texnologiyaların sonradan öyrənildiyi deyil, uşaqlıqdan gündəlik həyatın bir hissəsi olduğu mühitdə böyüyürlər.
Bu, onların gələcəkdə texnologiyadan istifadə baxımından daha rahat olmasına kömək edə bilər. Lakin bunun avtomatik olaraq onları daha istedadlı və ya daha məhsuldar edəcəyini söyləmək mümkün deyil. Nəticəni əsasən aldıqları təhsilin keyfiyyəti, ailə mühiti, sosial imkanlar və əmək bazarının tələbləri müəyyən edəcək.
Azərbaycan üçün əsas məsələ də məhz budur: sayca daha az olan bu nəsildən necə daha güclü insan kapitalı yaratmaq olar?
Bu uşaqların gələcəyi həm də Azərbaycanın gələcək iqtisadi modelindən asılı olacaq. Əgər ölkə yüksək texnologiyalar, elm, mühəndislik, rəqəmsal iqtisadiyyat və yeni enerji sahələrinə daha çox investisiya etsə, bu nəsil həmin dəyişimin əsas iştirakçılarından birinə çevrilə bilər.
Pandemiyanın izi necə qalacaq?
2020-ci ildə doğulan uşaqlar pandemiyanın nə olduğunu xatırlamayacaqlar. Onların çoxu həmin dövrü şəxsi xatirələri ilə deyil, valideynlərinin danışdıqları və sonradan öyrəndikləri ilə tanıyacaq.
Bununla belə, həyatlarının ilk illərində yaşanan sosial təcridin onların inkişafına hansı təsiri göstərdiyi uzun illər araşdırılacaq. Bəzi uşaqlar üçün məhdud sosial təmas çətinlik yarada bilər, digərləri isə bu dövrü heç bir ciddi mənfi təsir olmadan keçirə bilər. Ona görə də bütün bir nəsli eyni psixoloji xüsusiyyətlərlə xarakterizə etmək doğru olmaz.
Bu uşaqların əsas fərqi bəlkə də başqa yerdədir. Onlar dünyanın bir anda dəyişə biləcəyini göstərən hadisənin ortasında dünyaya gəliblər. Evdən işləmək, onlayn təhsil, məsafədən ünsiyyət və rəqəmsal xidmətlər onların həyatına çox erkən daxil olub.
İndi həmin uşaqlar məktəbə gedirlər.
Bu gün onların əlində məktəb çantası, qarşılarında isə uzun bir təhsil yolu var. 10, 15, hətta 20 il sonra bu nəslin Azərbaycan cəmiyyətinə necə təsir göstərəcəyi isə təkcə onların 2020-ci ildə doğulması ilə deyil, bu gün onlara verilən təhsillə müəyyənləşəcək.
Bəlkə də illər sonra 2026-cı ilin birinciləri pandemiya dövründə doğulan uşaqlar kimi deyil, həmin böhrandan sonra yeni Azərbaycanın formalaşmasında iştirak edən nəsil kimi xatırlanacaqlar.
Jalə Rövşən
