Hər il hansı qan analizlərini vermək lazımdır?
Orqanizmin ümumi sağlamlıq vəziyyətini qiymətləndirmək və bəzi xəstəlikləri erkən mərhələdə aşkar etmək üçün laborator müayinələr mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ümumi qan analizi və biokimyəvi müayinələr həkimlərə qan hüceyrələrinin vəziyyəti, qaraciyər və böyrəklərin fəaliyyəti, qanda şəkərin və müxtəlif maddələrin səviyyəsi barədə məlumat verir. Bu göstəricilər bəzi sağlamlıq problemlərinin ilkin əlamətlərini müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər.
Ümumi qan analizi ən çox istifadə edilən laborator müayinələrdən biridir. Bu analiz zamanı eritrositlərin, leykositlərin və trombositlərin sayı, hemoqlobinin səviyyəsi, hematokrit və eritrositlərin ölçü göstəriciləri qiymətləndirilir. Nəticələr qanazlığı, bəzi infeksiyalar, iltihabi proseslər və qan hüceyrələri ilə bağlı digər dəyişikliklər barədə ilkin məlumat verə bilər. Bununla belə, analizdə normadan kənar göstəricinin olması hər zaman konkret xəstəliyin mövcudluğu demək deyil.
Biokimyəvi qan analizi isə orqanizmdə gedən metabolik prosesləri və daxili orqanların fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün aparılır. Bu müayinəyə adətən qlükoza, kreatinin, sidik cövhəri, qaraciyər fermentləri, bilirubin, albumin və elektrolitlərin yoxlanılması daxil edilə bilər. Analizin tərkibi şəxsin yaşına, sağlamlıq vəziyyətinə, şikayətlərinə və risk faktorlarına uyğun müəyyənləşdirilir.
Qanda şəkərin miqdarını müəyyən edən qlükoza analizi də profilaktik müayinələr sırasında yer alır. Qlükozanın yüksəlməsi insulin müqaviməti, prediabet və şəkərli diabetlə əlaqəli ola bilər. Digər mühüm göstərici qlikohemoqlobindir (HbA1c). Bu analiz son 2-3 ay ərzində qanda şəkərin orta səviyyəsini əks etdirir. Xüsusilə artıq çəkisi, ailəsində diabet tarixçəsi və digər risk faktorları olan şəxslərdə bu müayinələr əhəmiyyətlidir. Amerika Diabet Assosiasiyasının 2026-cı il standartlarına əsasən, diabet və ya prediabet aşkarlanmayan şəxslərdə nəticələr normal olduqda müayinənin ən azı üç ildən bir təkrarlanması məqsədəuyğun hesab edilir.
Lipid profili də ürək-damar sağlamlığının qiymətləndirilməsində istifadə olunan əsas laborator müayinələrdəndir. Bu analiz ümumi xolesterin, yüksək sıxlıqlı lipoprotein (HDL), aşağı sıxlıqlı lipoprotein (LDL) və triqliseridlərin səviyyəsini müəyyən edir. Göstəricilərin normadan kənara çıxması ateroskleroz və ürək-damar xəstəlikləri riskinin artması ilə əlaqəli ola bilər. Müayinənin hansı yaşda başlanması və nə qədər tez-tez təkrarlanması insanın yaşından, qan təzyiqindən, siqaret istifadəsindən, ailə tarixçəsindən və digər risk faktorlarından asılıdır.
Qaraciyərin fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün biokimyəvi analizlərdə ALT, AST, qələvi fosfataza, GGT və bilirubin göstəricilərinə baxıla bilər. Bu maddələrin səviyyəsindəki dəyişikliklər qaraciyər hüceyrələrinin zədələnməsi, öd yolları ilə bağlı problemlər və bəzi metabolik pozuntular barədə məlumat verə bilər. Lakin bu göstəricilərin yüksəlməsi mütləq qaraciyər xəstəliyinin olması demək deyil. Nəticələr digər müayinələr və şəxsin klinik vəziyyəti ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Böyrəklərin fəaliyyətini yoxlamaq üçün kreatinin və sidik cövhəri (karbamid) göstəriciləri araşdırılır. Kreatinin əsasında hesablanan təxmini yumaqcıq filtrasiya sürəti (eGFR) böyrəklərin qanı nə dərəcədə süzdüyünü qiymətləndirməyə imkan verir. Xüsusilə yüksək qan təzyiqi, şəkərli diabet və böyrək xəstəlikləri riski olan şəxslərdə bu göstəricilərin izlənməsi vacibdir. Zərurət olduqda sidikdə albumin və kreatinin nisbəti də yoxlanılır.
Qan analizlərində natrium, kalium və kalsium kimi elektrolitlərin səviyyəsi də müəyyən edilə bilər. Bu maddələr sinir sisteminin, əzələlərin, ürəyin və hüceyrələrin normal fəaliyyəti üçün vacibdir. Elektrolit balansının pozulması böyrək xəstəlikləri, bəzi hormonal problemlər, susuzlaşma və müəyyən dərmanların istifadəsi ilə əlaqəli ola bilər. Bununla belə, sağlam və heç bir şikayəti olmayan hər kəsin bu göstəriciləri hər il yoxlatdırması zəruri hesab edilmir.
Mühüm məqam ondan ibarətdir ki, sadalanan analizlərin heç biri bütün insanlar üçün hər il mütləq verilməli olan universal müayinə siyahısı deyil. Elmi tövsiyələrə əsasən, heç bir şikayəti və məlum risk faktoru olmayan sağlam yetkin şəxslərdə hər il geniş ümumi qan və biokimyəvi analiz paketlərinin aparılmasının sağlamlıq nəticələrini yaxşılaşdırdığına dair kifayət qədər sübut yoxdur. Lazımsız müayinələr təsadüfi dəyişikliklərin xəstəlik kimi qiymətləndirilməsinə, əlavə analizlərə və əsassız müalicələrə səbəb ola bilər. Buna görə də analizlərin seçilməsi və təkrarlanma müddəti həkim tərəfindən fərdi qaydada müəyyənləşdirilməlidir.
Nəticə etibarilə, profilaktik müayinələrin məqsədi mümkün qədər çox analiz vermək deyil, sağlamlıq risklərini düzgün qiymətləndirmək və ehtiyac olduqda xəstəlikləri vaxtında aşkar etməkdir. Yaş, qidalanma, həyat tərzi, irsi meyillilik, mövcud xəstəliklər və qəbul edilən dərmanlar müayinə planına təsir göstərir. Hər hansı narahatlıq, davamlı yorğunluq, səbəbsiz çəki dəyişməsi və ya digər əlamətlər müşahidə edilərsə, növbəti illik müayinəni gözləmədən həkimə müraciət etmək lazımdır.
Aysel Mətləb