Bağırsaqdakı gizli təhlükə: Xərçəngi erkən aşkarlayan müayinələr

Bağırsaqdakı gizli təhlükə: Xərçəngi erkən aşkarlayan müayinələr
16.11.2026 03:24 Sağlamlıq

Kolorektal xərçəng yoğun və düz bağırsağın selikli qişasında yaranan bədxassəli şiş xəstəliyidir. Bu xəstəlik çox vaxt bağırsağın daxili səthində yaranan poliplərdən inkişaf edir. İlkin mərhələlərdə heç bir aşkar əlamət vermədən irəliləyə bildiyi üçün erkən aşkarlanma məqsədilə mütəmadi müayinələr mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə gizli qanaxmalar xəstəliyin erkən xəbərdarlıq əlamətlərindən biri ola bilər.

Gizli qanaxma həzm sistemində baş verən, lakin adi gözlə müşahidə edilməyən qan itkisidir. Belə hallarda nəcisin rəngi və görünüşü dəyişməyə bilər, qan isə yalnız xüsusi laborator analizlər vasitəsilə müəyyən edilir. Bağırsaqda yaranan poliplər, xərçəng hüceyrələri və bəzi iltihabi xəstəliklər bu cür qanaxmaya səbəb ola bilər. Buna görə də gizli qanın aşkarlanması mütləq araşdırılmalı olan göstərici hesab edilir.

Kolorektal xərçəng zamanı müşahidə olunan əlamətlərə nəcisdə qan, uzunmüddətli qəbizlik və ya ishal, bağırsaq boşalmasından sonra tam rahatlamama hissi, qarında ağrı və sancılar daxildir. Səbəbsiz çəki itkisi, davamlı yorğunluq və dəmir çatışmazlığı anemiyası da xəstəliyin mümkün göstəriciləri arasındadır. Lakin bu əlamətlərin olması mütləq xərçəng diaqnozu demək deyil. Onlar digər həzm sistemi xəstəlikləri zamanı da yarana bilər.

Gizli qanaxmaların müəyyənləşdirilməsində əsas üsullardan biri nəcisdə gizli qan testidir. Bu müayinənin geniş istifadə olunan növlərindən biri immunokimyəvi nəcis testidir (FIT). Test insan qanında olan hemoqlobini aşkar etmək üçün xüsusi anticisimlərdən istifadə edir. Müayinə üçün nəcisdən kiçik nümunə götürülərək laboratoriyaya təqdim olunur. Testin üstünlüyü onun qeyri-invaziv olması və ev şəraitində nümunə toplamağa imkan verməsidir.

FIT testinin müsbət nəticəsi bağırsaqda mütləq xərçəng olduğunu göstərmir. Babasil, bağırsaq polipləri və iltihabi proseslər də nəcisdə qan aşkarlanmasına səbəb ola bilər. Bununla belə, müsbət nəticə əlavə müayinələrin aparılmasını tələb edir. Belə hallarda əsas diaqnostik üsullardan biri kolonoskopiyadır. Bu prosedur zamanı xüsusi kameralı cihaz vasitəsilə yoğun bağırsağın daxili səthi yoxlanılır, şübhəli toxumalardan nümunə götürülür və bəzi poliplər elə müayinə zamanı çıxarıla bilir.

Kolonoskopiya kolorektal xərçəngin erkən aşkarlanması ilə yanaşı, xəstəliyin qarşısının alınmasında da mühüm rol oynayır. Çünki xərçəngə çevrilə biləcək bəzi poliplərin vaxtında aşkarlanaraq çıxarılması bədxassəli şişin inkişaf riskini azalda bilər. Orta risk qrupunda olan şəxslər üçün normal nəticə əldə edildikdən sonra kolonoskopiyanın təkrarlanma intervalı adətən 10 il təşkil edir. Bununla belə, poliplərin aşkarlanması və digər risk amilləri müayinə tezliyini dəyişə bilər.

Müasir tibbi tövsiyələrə əsasən, orta risk qrupunda olan şəxslərə kolorektal xərçəng skrininqinə 45 yaşından başlamaq məsləhət görülür. Amerika Birləşmiş Ştatlarının Preventiv Xidmətlər üzrə İşçi Qrupu 45-75 yaş aralığında müntəzəm skrininqi tövsiyə edir. İstifadə olunan üsullara illik FIT və ya yüksək həssaslıqlı gizli qan testi, 1-3 ildən bir nəcis DNT testi və 10 ildən bir kolonoskopiya daxildir. 76-85 yaş aralığında isə skrininqin davam etdirilməsi insanın ümumi sağlamlığına, əvvəlki müayinə nəticələrinə və fərdi risklərinə əsasən müəyyənləşdirilir.

Ailəsində kolorektal xərçəng və ya müəyyən irsi xərçəng sindromları olan şəxslər daha yüksək risk qrupuna daxil edilə bilər. Həmçinin əvvəllər bağırsaq polipləri aşkarlananlar və xoralı kolit, Kron xəstəliyi kimi iltihabi bağırsaq xəstəliklərindən əziyyət çəkənlər xüsusi nəzarətdə olmalıdır. Bu şəxslərdə skrininqin başlanma vaxtı və təkrarlanma intervalı orta risk qrupundan fərqlənə bilər. Buna görə müayinə planı qastroenteroloq tərəfindən fərdi qaydada müəyyən edilməlidir.

Kolorektal xərçəng riskinin azaldılmasında sağlam həyat tərzi də əhəmiyyətlidir. Liflə zəngin tərəvəz, meyvə və tam taxıl məhsullarının qəbulu, fiziki aktivliyin qorunması, sağlam bədən çəkisinin saxlanılması və siqaretdən uzaq durmaq ümumi riskin azaldılmasına kömək edə bilər. Emal olunmuş ət məhsullarının həddindən artıq istehlakının məhdudlaşdırılması da tövsiyə olunur. Bununla belə, sağlam qidalanma və fiziki aktivlik skrininq müayinələrini əvəz etmir.

Nəticə etibarilə, gizli qanaxmaların vaxtında aşkarlanması və kolorektal xərçəng üçün müntəzəm skrininq xəstəliyin erkən mərhələdə müəyyən edilməsində mühüm rol oynayır. Xüsusilə nəcisdə qan, davamlı bağırsaq pozuntuları, səbəbsiz çəki itkisi və dəmir çatışmazlığı anemiyası müşahidə edilərsə, müayinənin vaxtını gözləmədən həkimə müraciət etmək lazımdır. Çünki simptomlar yarandıqda aparılan müayinə artıq profilaktik skrininq deyil, problemin səbəbini müəyyənləşdirməyə yönəlmiş diaqnostik araşdırma hesab olunur.

Aysel Mətləb

XƏBƏR LENTİ
16 NOYABR 2026
Bütün Xəbərlər