Qurğuşun, civə və kadmium... - Orqanizmdə ağır metallar harada toplanır?
Ağır metallar ətraf mühitdə təbii şəkildə mövcud olan, eyni zamanda sənaye fəaliyyəti nəticəsində havaya, suya və torpağa yayılan kimyəvi elementlərdir. Qurğuşun, civə, kadmium və arsen insan sağlamlığı üçün potensial təhlükəli maddələr hesab olunur. Bu elementlərin bəziləri çox kiçik miqdarlarda belə orqanizmə zərər verə bilər. Ağır metallara uzun müddət məruz qalmaq onların bədəndə toplanmasına və müxtəlif orqanların fəaliyyətinin pozulmasına səbəb ola bilər.
Ağır metallar orqanizmə əsasən çirklənmiş su və qida məhsulları, sənaye tullantıları, hava çirkliliyi, eləcə də bəzi istehsalat sahələrində istifadə olunan maddələrlə təmas vasitəsilə daxil olur. Məsələn, qurğuşun köhnə su borularından və boya qalıqlarından, civə bəzi balıq növlərindən, kadmium isə tütün tüstüsü və çirklənmiş qidalardan orqanizmə keçə bilər. Arsenlə çirklənmiş yeraltı sular da uzunmüddətli sağlamlıq riskləri yaradır.
Metalların orqanizmdə davranışı onların kimyəvi xüsusiyyətlərindən asılıdır. Bəzi ağır metallar qanda dövr edərək qaraciyər və böyrəklərdə toplanır, digərləri isə sümük toxumasında uzun müddət qala bilir. Məsələn, qurğuşun əsasən sümüklərdə və dişlərdə yığılır və oradan yenidən qana keçə bilər. Kadmium isə böyrəklərdə toplanaraq onların fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən ağır metalların təsiri bəzən məruz qalma dayandırıldıqdan sonra da davam edir.
Ağır metalların orqanizmə təsiri metalın növündən, qəbul edilən miqdardan, məruz qalma müddətindən və insanın fərdi xüsusiyyətlərindən asılıdır. Onlar sinir sisteminə, qaraciyərə, böyrəklərə, ürək-damar sisteminə və sümük toxumasına zərər verə bilər. Xüsusilə uşaqlar, hamilə qadınlar və xroniki xəstəlikləri olan şəxslər ağır metalların təsirinə qarşı daha həssasdır. Qurğuşun uşaqlarda beyin inkişafına və idrak qabiliyyətlərinə mənfi təsir göstərə bilər.
Orqanizmin ağır metallardan təmizlənməsində qaraciyər və böyrəklər mühüm rol oynayır. Qaraciyər bəzi kimyəvi maddələrin emalında iştirak edir, böyrəklər isə qandakı müəyyən maddələri süzərək sidik vasitəsilə xaric edir. Ağır metalların bir hissəsi də bağırsaqlar vasitəsilə nəcislə bədəndən atılır. Bununla belə, bütün metallar eyni sürətlə xaric olunmur. Məsələn, arsenin böyük hissəsi sidiklə xaric edildiyi halda, qurğuşunun sümüklərdə toplanmış hissəsinin orqanizmdən uzaqlaşdırılması illərlə davam edə bilər.
Ağır metalların təbii xaric olunmasında həzm və ifrazat sistemlərinin normal fəaliyyəti əhəmiyyətlidir. Kifayət qədər su içmək böyrəklərin normal işləməsinə və sidik ifrazına kömək edir. Liflə zəngin tərəvəzlər, meyvələr, paxlalılar və tam taxıl məhsulları isə bağırsaqların fəaliyyətini dəstəkləyir. Lakin bu qidaların ağır metalları birbaşa orqanizmdən təmizlədiyini və ya onların xaric olunmasını sürətləndirdiyini təsdiqləyən kifayət qədər elmi sübut yoxdur.
Antioksidantlarla zəngin qidalanma da ümumi sağlamlığın qorunmasında mühüm yer tutur. Meyvə, tərəvəz, qoz-fındıq və digər faydalı məhsullar orqanizmi vitamin və minerallarla təmin edir. Dəmir və kalsium kimi mineralların kifayət qədər qəbulu xüsusilə qurğuşunla təmas riski olan şəxslər üçün əhəmiyyətlidir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, dəmir və kalsium çatışmazlığı uşaqlarda qurğuşunun sorulmasını artıra bilər. Bununla belə, sağlam qidalanma ağır metal zəhərlənməsinin müalicəsini əvəz etmir.
Ağır metalların orqanizmdən çıxarılması məqsədilə təklif olunan müxtəlif detoks çayları, xüsusi pəhrizlər, sauna və tərləmə prosedurları ilə bağlı iddialara ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Tərləmə orqanizmin temperaturunu tənzimləyən təbii mexanizm olsa da, ağır metalların əhəmiyyətli miqdarda xaric olunmasının etibarlı üsulu hesab edilmir. Həmçinin bəzi təmizləyici preparatlar və nəzarətsiz qəbul edilən qida əlavələri qaraciyər və böyrəklərə əlavə yük yarada bilər.
Ağır metal zəhərlənməsindən şübhələnildikdə ilk növbədə laborator müayinələr vasitəsilə hansı maddənin orqanizmə daxil olduğu və onun miqdarı müəyyən edilməlidir. Qurğuşun səviyyəsi əsasən qan analizi ilə qiymətləndirilir. Arsen və civə üçün isə məruz qalmanın formasından asılı olaraq qan və ya sidik analizlərindən istifadə edilə bilər. Saç və dırnaq analizlərinin nəticələri hər zaman aktiv zəhərlənməni göstərmir və onların şərhi xüsusi diqqət tələb edir.
Ağır metal zəhərlənməsinin müalicəsində bəzi hallarda xelatlaşdırıcı preparatlardan istifadə olunur. Bu dərmanlar metallarla birləşərək onların orqanizmdən xaric edilməsinə kömək edir. Lakin belə müalicə yalnız konkret zəhərlənmə növü, metalın miqdarı və xəstənin vəziyyəti nəzərə alınmaqla həkim tərəfindən təyin edilməlidir. Nəzarətsiz xelat terapiyası böyrəklərə zərər verə, orqanizmdə vacib mineralların azalmasına və ciddi fəsadlara səbəb ola bilər.
Beləliklə, ağır metallardan qorunmağın ən etibarlı yolu onların orqanizmə daxil olmasının qarşısını almaqdır. Bunun üçün içməli suyun keyfiyyətinə diqqət yetirmək, qida məhsullarını etibarlı mənbələrdən əldə etmək, tütün tüstüsündən uzaq durmaq və zərərli maddələrlə təmas olan iş yerlərində təhlükəsizlik qaydalarına əməl etmək vacibdir. Sağlam qidalanma, kifayət qədər su qəbulu və qaraciyər-böyrək funksiyalarının qorunması orqanizmin normal fəaliyyətini dəstəkləyir. Ancaq ağır metal yüklənməsini yalnız təbii üsullarla aradan qaldırmaq mümkün deyil və şübhəli hallarda tibbi müayinə əsas addım hesab olunur.
Aysel Mətləb