Ailədə genetik xəstəlik varsa, gələcək nəsli necə qorumaq olar?

Ailədə genetik xəstəlik varsa, gələcək nəsli necə qorumaq olar?
18.11.2026 07:00 Sağlamlıq

Ailədə genetik xəstəliklərin mövcudluğu gələcək nəsillərdə də həmin xəstəliklərin yaranma ehtimalını artıra bilər.

Bununla belə, valideynlərdə və ya yaxın qohumlarda irsi xəstəliyin olması uşağın mütləq həmin xəstəliklə doğulacağı demək deyil. Risk xəstəliyin növündən, irsən ötürülmə mexanizmindən və valideynlərin genetik xüsusiyyətlərindən asılıdır. Buna görə də ailə tarixçəsində genetik xəstəliklər olduqda əvvəlcədən tibbi qiymətləndirmədən keçmək və uyğun profilaktik tədbirlər görmək vacibdir.

İlk növbədə ailənin genetik tarixçəsi araşdırılmalıdır. Bunun üçün valideynlər özlərində, bacı-qardaşlarında, valideynlərində və digər yaxın qohumlarında müşahidə olunan irsi xəstəliklər barədə məlumat toplamalıdırlar. Xüsusilə erkən yaşda ölüm, anadangəlmə inkişaf qüsurları, təkrarlanan düşüklər, sonsuzluq və uşaqlarda naməlum səbəbdən yaranan sağlamlıq problemləri diqqətlə araşdırılmalıdır. Bu məlumatlar genetik riskin ilkin qiymətləndirilməsinə kömək edir.

Üçüncü mühüm addım tibbi genetika mütəxəssisinə müraciət etməkdir. Genetik konsultasiya zamanı ailədə rast gəlinən xəstəliyin irsiyyət tipi, gələcək nəsillərə ötürülmə ehtimalı və mümkün risklər qiymətləndirilir. Mütəxəssis xəstəliyin dominant, resessiv və ya X xromosomu ilə əlaqəli şəkildə ötürüldüyünü müəyyənləşdirməyə çalışır. Bu məlumatlar gələcək valideynlərin hansı müayinələrdən keçməli olduğunu müəyyən etmək üçün əhəmiyyətlidir.

Genetik testlər profilaktikanın əsas vasitələrindən biridir. Ailədə konkret irsi xəstəlik məlumdursa, ilk növbədə həmin xəstəliklə əlaqəli genetik dəyişikliklərin araşdırılması məqsədəuyğundur. Daşıyıcılıq testləri isə insanın özündə xəstəlik əlamətləri olmasa belə, müəyyən genetik dəyişiklikləri gələcək nəslə ötürmə ehtimalını aşkar edə bilər. Testlərin növü və əhatə dairəsi ailənin tibbi tarixçəsinə əsasən həkim tərəfindən seçilməlidir.

Hamiləlik planlaşdıran cütlüklərin hər ikisinin müayinədən keçməsi vacibdir. Xüsusilə resessiv xəstəliklərdə hər iki valideyn eyni gen üzrə patogen dəyişiklik daşıyıcısı olduqda uşağın xəstəliyə tutulma ehtimalı yaranır. Məsələn, hər iki valideyn eyni autosom-resessiv xəstəliyin daşıyıcısıdırsa, hər hamiləlikdə uşağın xəstə doğulma ehtimalı 25 faiz, daşıyıcı olma ehtimalı isə 50 faizdir. Bu göstəricilər hər hamiləlik üçün ayrıca hesablanır və əvvəlki uşaqların sağlamlıq vəziyyətindən asılı olaraq dəyişmir.

Ailə tarixçəsində genetik xəstəlik aşkarlandıqda hamiləlikdən əvvəl daşıyıcılıq skrininqindən keçmək daha məqsədəuyğundur. Bu müayinələrə ehtiyac olduqda kistik fibroz, spinal əzələ atrofiyası (SMA), talassemiya, oraqhüceyrəli anemiya və digər irsi xəstəliklərlə bağlı testlər daxil edilə bilər. Azərbaycanda da talassemiya kimi irsi qan xəstəliklərinə xüsusi diqqət yetirilməsi vacibdir. Müayinənin konkret məzmunu ailənin genetik riskinə uyğun müəyyənləşdirilməlidir.

Əgər hər iki valideyndə eyni xəstəliyə səbəb ola biləcək genetik dəyişiklik aşkarlanarsa, reproduktiv seçimlər barədə mütəxəssislə məsləhətləşmək lazımdır. Belə hallarda süni mayalanma və embrionun uşaqlığa köçürülməsindən əvvəl genetik yoxlanılması (PGT-M) kimi üsullar nəzərdən keçirilə bilər. Bu yanaşma müəyyən irsi xəstəliklərin embrion mərhələsində aşkarlanmasına imkan verir. Alternativ olaraq, hamiləlik zamanı prenatal diaqnostika üsulları da müzakirə oluna bilər.

Hamiləlik baş verdikdən sonra prenatal müayinələrin vaxtında aparılması da əhəmiyyətlidir. Ultrasəs müayinəsi və digər prenatal skrininq üsulları dölün inkişafı ilə bağlı müəyyən riskləri göstərə bilər. Lakin skrininq nəticəsi diaqnoz hesab edilmir. Xromosom və genetik xəstəliklərin dəqiq müəyyənləşdirilməsi üçün həkim göstərişinə əsasən xorion xovlarının biopsiyası və ya amniosentez kimi diaqnostik müayinələr aparıla bilər. Bu prosedurların mümkün riskləri və faydaları əvvəlcədən mütəxəssislə müzakirə edilməlidir.

Digər mühüm profilaktik tədbir yeni doğulmuş körpələrin skrininq müayinələrindən keçirilməsidir. Bu müayinələr bəzi irsi və metabolik xəstəliklərin əlamətlər yaranmazdan əvvəl aşkarlanmasına kömək edir. Erkən diaqnoz müəyyən xəstəliklərdə müalicəyə və xüsusi qidalanma rejiminə vaxtında başlamağa imkan verir. Bununla belə, yenidoğulmuşların skrininqi hamiləlikdən əvvəl aparılan genetik müayinələri əvəz etmir.

Nəhayət, ailədə genetik xəstəliklərin olması sağlam həyat tərzinin və müntəzəm tibbi nəzarətin əhəmiyyətini də artırır. Siqaretdən və alkoqoldan uzaq durmaq, balanslı qidalanmaq, hamiləlikdən əvvəl həkim məsləhəti ilə fol turşusu qəbul etmək və zərərli kimyəvi maddələrə məruz qalmaqdan çəkinmək gələcək uşağın sağlamlığı üçün faydalıdır. Lakin bu tədbirlər irsi genetik dəyişikliklərin ötürülməsinin qarşısını almır. Əsas məqsəd riskləri əvvəlcədən müəyyənləşdirmək, düzgün müayinələrdən keçmək və mümkün sağlamlıq problemlərinə vaxtında müdaxilə etməkdir.

Aysel Mətləb

TodayPress TV

XƏBƏR LENTİ
18 NOYABR 2026
Bütün Xəbərlər