Akne və sızanaqlar daxili orqanların vəziyyəti haqqında nə deyir?
Akne və sızanaqlar yalnız kosmetik problem deyil, dəridə baş verən iltihabi proseslərin nəticəsidir.
Bəzən onların yaranması hormonal dəyişikliklər və ya müəyyən sağlamlıq problemləri ilə əlaqəli ola bilər. Bununla belə, üzdə sızanaqların hansı nahiyədə yerləşməsinə əsasən qaraciyər, böyrək və ya bağırsaqların vəziyyətini müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Dərinin vəziyyəti ilə daxili orqanların fəaliyyəti arasındakı əlaqəni qiymətləndirərkən elmi faktlara əsaslanmaq vacibdir.
Akne əsasən dəridəki piy vəzilərinin həddindən artıq sebum ifraz etməsi, ölü dəri hüceyrələrinin məsamələrdə toplanması və iltihab nəticəsində yaranır. Bu prosesdə Cutibacterium acnes adlı bakteriya da rol oynayır. Hormonal dəyişikliklər, irsi meyillilik və bəzi dərmanlar sızanaqların yaranma ehtimalını artıra bilər. Akne daha çox yeniyetməlik dövründə müşahidə edilsə də, yetkin insanlarda da meydana çıxa bilər.
Hormonal pozuntular aknenin əsas səbəblərindən biridir. Androgenlər adlanan hormonlar piy vəzilərinin fəaliyyətini stimullaşdıraraq dəridə yağ ifrazını artıra bilər. Qadınlarda menstruasiya dövrü, hamiləlik və menopauza ilə əlaqəli hormonal dəyişikliklər sızanaqların artmasına səbəb ola bilər. Xüsusilə akne ilə yanaşı menstruasiya pozuntuları, üzdə və bədəndə tüklənmənin artması, saçların seyrəlməsi müşahidə olunursa, polikistik yumurtalıq sindromu kimi problemlərin araşdırılması məqsədəuyğun ola bilər.
Bağırsaqlar və dəri arasındakı əlaqə də elmi araşdırmaların mövzusudur. Bağırsaq mikrobiomu, immun sistem və iltihabi proseslər arasında qarşılıqlı əlaqə mövcuddur. Tədqiqatçılar bağırsaq mikrobiotasındakı dəyişikliklərin bəzi insanlarda dəri problemlərinə təsir göstərə biləcəyini araşdırırlar. Lakin bağırsaqlarda problem olmasının mütləq akne yaradacağını söyləmək düzgün deyil. Üzdə sızanaqların olması da öz-özlüyündə bağırsaq xəstəliyinin göstəricisi sayılmır.
Qaraciyərlə bağlı yayılan fikirlərə də ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Bəzi yanaşmalarda üzün müəyyən nahiyələrindəki sızanaqlar qaraciyərin toksinləri kifayət qədər təmizləməməsi ilə əlaqələndirilir. Ancaq bu iddianı təsdiqləyən etibarlı elmi sübut yoxdur. Qaraciyər orqanizmdə maddələr mübadiləsi və zərərli maddələrin emalı kimi mühüm funksiyaları yerinə yetirsə də, adi akne qaraciyər xəstəliyinin spesifik əlaməti hesab edilmir. Qaraciyər problemi şübhəsi olduqda bunu üz dərisinə baxmaqla deyil, tibbi müayinə və uyğun analizlərlə qiymətləndirmək lazımdır.
Böyrəklərlə bağlı da oxşar yanlış təsəvvürlər mövcuddur. Məsələn, yanaqlarda və ya çənədə sızanaqların yaranması böyrəklərin fəaliyyətində problem olduğunu göstərmir. Böyrək xəstəlikləri müxtəlif əlamətlərlə özünü büruzə verə bilər, lakin akne onların xarakterik diaqnostik göstəricisi deyil. Üzdəki səpgiləri daxili orqanların xəstəlikləri ilə əlaqələndirmək əvəzinə, onların davametmə müddətinə, ağırlığına və digər simptomlarla müşayiət olunub-olunmamasına diqqət yetirmək daha doğrudur.
Qidalanma və maddələr mübadiləsi də aknenin gedişinə təsir edə bilər. Tədqiqatların bir hissəsi yüksək glisemik indeksli qidaların — məsələn, şəkərli içkilərin, şirniyyatların və bəzi rafinə edilmiş karbohidratların — sızanaqları ağırlaşdıra biləcəyini göstərir. Bəzi araşdırmalarda süd məhsulları ilə akne arasında da əlaqə müəyyən edilib, lakin bu təsir hər kəsdə eyni deyil. Bu nəticələr sızanaqların mütləq diabet və ya başqa metabolik xəstəlikdən qaynaqlandığı anlamına gəlmir.
Stress də dərinin vəziyyətinə təsir göstərən amillərdəndir. Uzunmüddətli stress hormonal və iltihabi mexanizmlər vasitəsilə mövcud aknenin kəskinləşməsinə şərait yarada bilər. Bundan başqa, bəzi hormonal preparatlar, kortikosteroidlər və digər dərmanlar sızanaqlara səbəb ola və ya onları artıra bilər. Buna görə də akne qəfil başlayıbsa, əvvəl istifadə edilməyən dərman qəbulundan sonra yaranıbsa və ya qısa müddətdə nəzərəçarpacaq dərəcədə ağırlaşıbsa, mümkün səbəblərin həkimlə birlikdə araşdırılması vacibdir.
Aknenin müalicəsi onun səbəbinə və ağırlıq dərəcəsinə uyğun seçilməlidir. Yüngül hallarda məsamələri tıxamayan dəriyə qulluq vasitələri və uyğun yerli preparatlar faydalı ola bilər. Daha ağır, ağrılı, dərin və ya çapıq yaradan sızanaqlarda dermatoloqa müraciət etmək lazımdır. Həkim klinik əlamətlərə əsasən əlavə hormonal və ya digər müayinələrin lazım olub-olmadığını müəyyənləşdirə bilər. Özbaşına qaraciyər və bağırsaqları “təmizləyən” vasitələrdən istifadə etmək və ya müxtəlif analizlər vermək düzgün yanaşma deyil.
Nəticə etibarilə, akne bəzən hormonal dəyişikliklər və müəyyən sağlamlıq problemləri ilə əlaqəli olsa da, üzdəki sızanaqlar daxili orqanların vəziyyətini birbaşa göstərən xəritə deyil. Onların yerinə əsasən qaraciyər, böyrək və ya bağırsaq xəstəliyi diaqnozu qoymaq mümkün deyil. Sızanaqlar uzun müddət davam edirsə, müalicəyə cavab vermirsə, qəfil ağırlaşırsa və ya menstruasiya pozuntuları kimi əlavə əlamətlərlə müşayiət olunursa, dermatoloq və zərurət olduqda digər mütəxəssislərin müayinəsindən keçmək ən düzgün addımdır.
Aysel Mətləb
