Hər qarın ağrısı qlüten həssaslığı deyil: Səhv salınan iki vəziyyət

Çörək, makaron və digər un məmulatlarını qəbul etdikdən sonra qarında köp, ağrı və həzm problemləri yaşayan insanlar bəzən qlütenə qarşı həssaslıqlarının olduğunu düşünürlər. Lakin bu əlamətlər müxtəlif səbəblərdən yarana bilər. Qlüten həssaslığı ilə seliakiya oxşar simptomlarla müşayiət olunsa da, onların yaranma mexanizmi, orqanizmə təsiri və diaqnostikası bir-birindən fərqlənir.

Qlüten buğda, arpa və çovdar kimi taxıllarda olan zülallar qrupudur. O, xəmirin elastikliyini təmin edir və bir çox qida məhsulunun tərkibində olur. Bəzi insanlarda qlütenin qəbulu müəyyən narahatlıqlara səbəb olsa da, bu, hər zaman seliakiya xəstəliyinin göstəricisi deyil.

Qlüten həssaslığı nədir?

Qeyri-seliak qlüten həssaslığı qlüten tərkibli qidaların qəbulundan sonra müxtəlif simptomların yarandığı, lakin seliakiya və buğda allergiyası ilə təsdiqlənməyən vəziyyətdir.

Bu şəxslərdə qarında köp, qaz, qarın ağrısı, ishal və ya qəbizlik müşahidə oluna bilər. Bəzi insanlarda yorğunluq, baş ağrısı və diqqətin cəmlənməsində çətinlik də yarana bilər. Əlamətlər qlütenli qidaların qəbulundan sonra güclənə, həmin qidalar məhdudlaşdırıldıqda isə azala bilər.

Qlüten həssaslığının dəqiq yaranma mexanizmi tam aydın deyil. Bundan başqa, bəzi hallarda simptomların səbəbi birbaşa qlüten deyil, buğdanın tərkibində olan digər maddələr, məsələn, fermentləşən karbohidratlar ola bilər.

Bu səbəbdən yalnız çörək yedikdən sonra qarında narahatlıq hiss etmək qlüten həssaslığının olduğunu sübut etmir.

Seliakiya nədir?

Seliakiya qlüten qəbuluna cavab olaraq immun sisteminin nazik bağırsağın selikli qişasına zərər verdiyi xroniki autoimmun xəstəlikdir. Bu zədələnmə orqanizmin dəmir, vitaminlər və digər vacib qida maddələrini mənimsəməsini çətinləşdirə bilər.

Seliakiya zamanı qarında ağrı, köp, ishal, çəki itkisi və uzunmüddətli yorğunluq yarana bilər. Bəzi şəxslərdə isə xəstəlik əsasən həzm sistemindən kənar əlamətlərlə özünü göstərə bilər.

Məsələn, səbəbi bilinməyən dəmir çatışmazlığı anemiyası, ağız yaraları, sümük sağlamlığı ilə bağlı problemlər və dəri səpgiləri seliakiya ilə əlaqəli ola bilər. Hətta bəzi insanlarda aşkar simptomlar olmadan da bağırsaq zədələnməsi mümkündür.

Seliakiya sadəcə qida dözümsüzlüyü deyil. Bu, tibbi diaqnoz və uzunmüddətli nəzarət tələb edən xəstəlikdir.

İki vəziyyət arasındakı əsas fərqlər

Qlüten həssaslığı ilə seliakiya arasındakı əsas fərq onların orqanizmdə yaratdığı dəyişikliklərdir.

Qlüten həssaslığında yaranma mexanizmi tam müəyyən edilməyib və seliakiya üçün xarakterik bağırsaq zədələnməsi gözlənilmir. Seliakiya isə immun sisteminin reaksiyası nəticəsində nazik bağırsağın selikli qişasının zədələnməsinə səbəb ola bilər.

Diaqnostika baxımından da fərqlər var. Seliakiya qan analizləri və lazım gəldikdə bağırsaq biopsiyası ilə araşdırılır. Qeyri-seliak qlüten həssaslığı isə seliakiya və buğda allergiyası istisna edildikdən sonra qiymətləndirilir.

Qidalanma ilə bağlı yanaşmalar da fərqlidir. Seliakiya diaqnozu qoyulan şəxslər ömürboyu ciddi qlütensiz pəhriz saxlamalıdırlar. Qlüten həssaslığında isə qidalanma simptomlara və fərdi ehtiyaclara uyğun tənzimlənir.

Diaqnoz necə qoyulur?

Bu iki vəziyyətin əlamətləri bir-birinə bənzədiyindən yalnız simptomlara əsasən fərq qoymaq mümkün deyil.

Seliakiyadan şübhələnildikdə ilk mərhələdə adətən qanda xüsusi anticisimlər, o cümlədən toxuma transqlutaminazasına qarşı IgA anticisimləri yoxlanılır. Nəticələrə və klinik vəziyyətə əsasən həkim nazik bağırsaqdan biopsiya götürülməsini də tövsiyə edə bilər.

Vacib məqam: Müayinədən əvvəl özbaşına qlütensiz pəhrizə başlamaq olmaz. Qlütenin rasiondan çıxarılması analizlərin nəticələrinə təsir edərək xəstəliyin aşkarlanmasını çətinləşdirə bilər. Artıq qlüten qəbulunu dayandırmısınızsa, yenidən qəbul etməyə başlamazdan əvvəl həkimlə məsləhətləşin.

Seliakiya və buğda allergiyası istisna edildikdən sonra simptomların qlütenli qidalarla əlaqəsi həkim tərəfindən qiymətləndirilərək qeyri-seliak qlüten həssaslığı ehtimalı nəzərdən keçirilə bilər.

Müalicə və qidalanma necə olmalıdır?

Seliakiya diaqnozu təsdiqlənən şəxslər buğda, arpa və çovdar daxil olmaqla qlüten mənbələrindən ömürboyu uzaq durmalıdırlar. Məhsulların etiketlərini yoxlamaq, qida hazırlanarkən çarpaz çirklənmənin qarşısını almaq və lazım gəldikdə dietoloqdan məsləhət almaq vacibdir.

Qeyri-seliak qlüten həssaslığında isə qidalanma fərdi simptomlara uyğun tənzimlənir. Bəzi şəxslər qlüteni məhdudlaşdırdıqda özlərini daha yaxşı hiss edə bilərlər. Bununla belə, bütün taxılları və un məhsullarını səbəbsiz yerə rasiondan çıxarmaq balanslı qidalanmanı çətinləşdirə bilər.

Hər iki halda qidalanma ilə bağlı qərarları mütəxəssislə müzakirə etmək, xüsusilə də dəmir və vitamin çatışmazlığı əlamətləri olduqda tibbi müayinədən keçmək tövsiyə olunur.

Qlüten həssaslığı və seliakiya oxşar əlamətlər yaratsa da, eyni vəziyyət deyil. Əsas fərq ondadır ki, seliakiya immun sisteminin nazik bağırsağa zərər verdiyi autoimmun xəstəlikdir, qeyri-seliak qlüten həssaslığında isə seliakiya üçün xarakterik bağırsaq zədələnməsi müəyyən edilmir.

Davamlı qarın ağrısı, köp, ishal, səbəbi bilinməyən yorğunluq və ya dəmir çatışmazlığı müşahidə edilərsə, özbaşına pəhrizə başlamaq əvəzinə həkimə müraciət etmək daha məqsədəuyğundur. Düzgün diaqnoz həm uyğun qidalanma planının seçilməsinə, həm də mümkün fəsadların qarşısının alınmasına kömək edir.

Kübra Musayeva