Hormonal balans pozulduqda qadın orqanizmində nələr baş verir?
Qadın orqanizmində hormonal balans reproduktiv sağlamlığın, menstrual dövrün və ümumi fiziki vəziyyətin qorunmasında mühüm rol oynayır. Estrogen, progesteron, testosteron, insulin və qalxanabənzər vəz hormonları orqanizmdə bir-biri ilə əlaqəli şəkildə fəaliyyət göstərir. Bu hormonların səviyyəsində baş verən dəyişikliklər menstrual dövrün pozulmasına, dəri problemlərinə, çəki dəyişikliklərinə və reproduktiv funksiyanın zəifləməsinə səbəb ola bilər. Hormonal pozuntuların geniş yayılmış səbəblərindən biri isə polikistik over sindromudur (PKOS).
Polikistik over sindromu qadınlarda reproduktiv yaş dövründə rast gəlinən hormonal və metabolik pozuntudur. Bu vəziyyət əsasən androgenlərin, yəni kişi cinsi hormonlarının normadan artıq olması, yumurtlamanın pozulması və yumurtalıqların ultrasəs müayinəsində xarakterik dəyişikliklərin görünməsi ilə əlaqələndirilir. Sindromun dəqiq yaranma səbəbi tam müəyyən edilməsə də, genetik meyillilik, insulin müqaviməti və hormonal tənzimlənmədəki dəyişikliklərin mühüm rol oynadığı düşünülür.
PKOS-un əsas əlamətlərindən biri menstrual dövrün nizamsız olmasıdır. Qadınlarda aybaşı gecikə, uzun müddət menstruasiya baş verməyə və ya yumurtlama prosesi qeyri-müntəzəm xarakter ala bilər. Bundan başqa, üz və bədəndə tüklənmənin artması, sızanaqlar, saçların seyrəlməsi və başın ön hissəsində saç tökülməsi də sindromun əlamətləri arasında yer alır. Bəzi qadınlarda isə xəstəlik heç bir aşkar simptom vermədən inkişaf edə bilər.
Polikistik over sindromunun mühüm xüsusiyyətlərindən biri insulin müqavimətidir. Bu zaman orqanizmin hüceyrələri insulin hormonuna lazımi səviyyədə reaksiya vermir və mədəaltı vəzi daha çox insulin istehsal etməyə başlayır. İnsulinin yüksəlməsi yumurtalıqlarda androgen hormonlarının ifrazını artıra və yumurtlama prosesinə mənfi təsir göstərə bilər. Nəticədə çəki artımı, xüsusilə qarın nahiyəsində piylənmə və qan şəkərinin tənzimlənməsində problemlər yarana bilər. Bununla belə, PKOS yalnız artıq çəkisi olan qadınlarda müşahidə edilmir.
Sindromun diaqnozu ginekoloq və ya endokrinoloq tərəfindən klinik əlamətlər, laborator analizlər və lazım gəldikdə ultrasəs müayinəsi əsasında qoyulur. Yetkin qadınlarda diaqnoz üçün əsasən üç göstəricidən ən azı ikisinin mövcudluğu qiymətləndirilir: androgen hormonlarının yüksəkliyi, yumurtlama pozuntusu və yumurtalıqlarda polikistik görünüş. Eyni zamanda, oxşar əlamətlərə səbəb ola bilən qalxanabənzər vəz xəstəlikləri və digər hormonal pozuntular istisna edilməlidir. Menstrual dövrün nizamsızlığı və androgen yüksəkliyi birlikdə olduqda ultrasəs müayinəsi diaqnoz üçün hər zaman vacib deyil.
Hormonal balansın qorunmasında düzgün qidalanma və fiziki aktivlik xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Gündəlik rasionda zülal, lif, sağlam yağlar, tərəvəz, meyvə və tam taxıllı məhsullara yer verilməsi, şəkərli içkilərin və yüksək dərəcədə emal olunmuş qidaların məhdudlaşdırılması faydalıdır. Müntəzəm fiziki fəaliyyət insulin həssaslığının yaxşılaşmasına, maddələr mübadiləsinin tənzimlənməsinə və ümumi sağlamlığın qorunmasına kömək edir. PKOS zamanı hamıya uyğun vahid pəhriz mövcud deyil. Əsas məqsəd fərdi ehtiyaclara uyğun, davamlı və balanslı qidalanma vərdişləri formalaşdırmaqdır.
Yuxu rejimi, stressin idarə olunması və gündəlik həyat tərzi də hormonal sağlamlığa təsir göstərən amillərdəndir. Xroniki stress kortizol hormonunun tənzimlənməsinə təsir edə, yuxu çatışmazlığı isə metabolik proseslərdə problemləri ağırlaşdıra bilər. Buna görə kifayət qədər yatmaq, müntəzəm hərəkət etmək və istirahətə vaxt ayırmaq vacibdir. Bununla belə, bu vərdişlər hormonal xəstəliklərin müalicəsini əvəz etmir, yalnız sağlamlığın qorunmasına dəstək verir.
PKOS-un müalicəsi qadının şikayətlərinə, hormonal göstəricilərinə və hamiləlik planlarına uyğun müəyyən edilir. Menstrual dövrün tənzimlənməsi və androgenlərin yaratdığı əlamətlərin azaldılması üçün həkim hormonal kontraseptivlər təyin edə bilər. İnsulin müqaviməti və metabolik problemlər olduqda metformin kimi preparatlardan istifadə nəzərdən keçirilir. Hamiləlik planlaşdıran qadınlarda isə yumurtlamanın stimullaşdırılması üçün fərqli müalicə üsulları tətbiq olunur. Dərmanların özbaşına qəbulu tövsiyə edilmir.
Polikistik over sindromu yalnız reproduktiv sağlamlığa təsir edən problem deyil. Bu vəziyyət uzunmüddətli perspektivdə tip 2 diabet, yüksək qan təzyiqi, xolesterin səviyyəsinin pozulması və ürək-damar xəstəlikləri riskinin artması ilə əlaqələndirilir. Uzun müddət yumurtlamanın baş verməməsi və menstruasiyanın seyrək olması uşaqlığın daxili qatının qalınlaşması riskini də yüksəldə bilər. Buna görə PKOS diaqnozu qoyulan qadınların mütəmadi tibbi nəzarətdə olması, qan şəkəri, lipid göstəriciləri və digər metabolik risklərin qiymətləndirilməsi vacibdir.
Nəticə etibarilə, qadınlarda hormonal balansın qorunması üçün menstrual dövrün izlənilməsi, sağlam qidalanma, fiziki aktivlik və vaxtında tibbi müayinələr əsas şərtlərdəndir. Menstruasiyanın uzun müddət gecikməsi, tüklənmənin artması, davamlı sızanaqlar və səbəbsiz çəki dəyişiklikləri diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Polikistik over sindromu tamamilə aradan qaldırılan xəstəlik olmasa da, düzgün diaqnostika, fərdi müalicə və həyat tərzində dəyişikliklər vasitəsilə onun əlamətlərini nəzarətdə saxlamaq və mümkün ağırlaşmaların riskini azaltmaq mümkündür.
Aysel Mətləb
