Azərbaycanı gözləyən təhlükə: 7 ildə 41 min uşaq hara yox oldu?

Son illərdə Azərbaycanda I sinfə qəbul olunan uşaqların sayında nəzərəçarpacaq azalma müşahidə olunur. Verilən göstəricilərə əsasən, 2019-cu ildə I sinfə 165 min uşaq qəbul olunubsa, 2020-ci ildə bu rəqəm yenə 165 min olub. 2021-ci ildə göstərici 156 minə, 2022-ci ildə 152 minə, 2023-cü ildə 138 minə, 2024-cü ildə 134 minə, 2025-ci ildə 131 815-ə, 2026-cı ildə isə ilkin hesablamalara görə 124 minə düşüb.

Beləliklə, 2019-cu illə 2026-cı il arasında I sinfə qəbul olunan uşaqların sayı 41 min nəfər azalıb. Bu, yeddi il ərzində təxminən 24,8 faiz, başqa sözlə, təxminən dörddəbir azalma deməkdir. 2019-cu ildə I sinfə qəbul olunan hər 100 uşaq müqabilində 2026-cı ildə təxminən 75 uşaq qəbul olunur.

I sinif qəbulu (2019–2026), doğum statistikası (2011–2025) və gələcək proyeksiya (2030 ssenarisi).

İnfoqrafika 1 — I sinfə qəbul dinamikası

Lakin bu rəqəmi avtomatik olaraq “41 min uşaq doğulmayıb” kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. I sinfə qəbul göstəricisinə uşaqların məktəbə başlama yaşı, gecikmiş və ya erkən qəbul, miqrasiya və digər amillər təsir göstərə bilər. Bununla belə, prosesə daha geniş demoqrafik mənzərə kontekstində baxdıqda, problemin yalnız məktəb statistikası ilə məhdudlaşmadığı görünür.

Azərbaycanın doğum statistikası da uzunmüddətli azalma tendensiyasını göstərir. Doğulan uşaqların sayı 2011-ci ildə 176 072 olduğu halda, 2015-ci ildə 166 210-a, 2018-ci ildə 138 982-yə, 2019-cu ildə 141 179-a, 2020-ci ildə 126 571-ə, 2021-ci ildə 112 284-ə, 2022-ci ildə 122 846-ya, 2023-cü ildə 112 620-yə, 2024-cü ildə 102 310-a, 2025-ci ildə isə 95 875-ə düşüb. 2026-cı ilin ilk yarısında ölkədə 40 798 doğum qeydə alınıb. 2025-ci ilin eyni dövründə hər 1000 nəfərə düşən doğum göstəricisi 9,0 olduğu halda, 2026-cı ilin ilk yarısında bu rəqəm 8,0-a enib.

İnfoqrafika 2 — Doğum statistikası

Deməli, söhbət yalnız məktəbə gedən uşaqların sayının azalmasından getmir. Burada daha böyük bir zəncir formalaşır: doğumların azalması məktəb yaşlı uşaqların sayını azaldır, daha sonra tələbə kontingentinə, daha sonra isə əmək bazarına daxil olan gənclərin sayına təsir göstərir. Bu baxımdan bugünkü demoqrafik dəyişiklik 2035–2045-ci illərin əmək bazarı, vergi bazası və sosial təminat sistemi üçün də əhəmiyyət daşıyır.

Burada 41 min nəfərlik fərqin iqtisadi dəyəri məsələsi ortaya çıxır. Bu rəqəmi “41 min uşaq × bir şagirdə düşən məktəb xərci” formasında hesablamaq düzgün deyil. Çünki uşaq sayının azalması dövlət üçün müəyyən qısamüddətli qənaət imkanları da yaradır. Daha az şagird daha az sinif, daha az dərslik, bəzi hallarda daha az müəllim ehtiyacı və məktəb infrastrukturuna daha aşağı yük deməkdir. Buna görə bu prosesi yalnız büdcə itkisi kimi qiymətləndirmək doğru deyil.

Əsas məsələ uzunmüddətli insan kapitalıdır. Dünya Bankının insan kapitalı yanaşmasında təhsil gələcək əmək məhsuldarlığının əsas komponentlərindən biri kimi qiymətləndirilir. Buna görə demoqrafik azalmanın iqtisadi qiyməti yalnız uşağın məktəbə xərclənən vəsaiti ilə ölçülməməlidir. Burada həmin insanın gələcək əmək gəliri, məhsuldarlığı, vergi ödənişi və ümumi iqtisadi fəaliyyətə verə biləcəyi töhfə də nəzərə alınmalıdır.

İnfoqrafika 3 — 2030 proyeksiyası və insan kapitalı ssenarisi

Müqayisə üçün OECD ölkələrində ibtidai təhsildə bir şagirdə düşən illik dövlət və özəl təhsil xərcləri 2025-ci il məlumatlarında orta hesabla təxminən 12 min ABŞ dolları səviyyəsindədir. 41 min nəfərlik fərqi yalnız müqayisə məqsədilə bu göstərici ilə hesablasaq, təxminən 494 milyon ABŞ dolları alınır. Lakin bu rəqəm Azərbaycanın 494 milyon dollar itirdiyi anlamına da gəlmir. Bu, sadəcə 41 minlik fərqin bir illik ibtidai təhsil xidmətinə OECD standartı ilə hesablanan təxmini benchmark dəyəridir. Azərbaycan üçün real maliyyə qiymətləndirilməsi yerli təhsil xərcləri və bir şagirdə düşən dövlət vəsaiti əsasında aparılmalıdır.

Əsl iqtisadi risk isə daha sonra ortaya çıxır. Bu gün I sinfə daha az uşaq daxil olur. Həmin uşaqlar 12–15 il sonra əmək bazarına daxil olacaq nəsildir. Deməli, bugünkü 41 minlik azalma gələcəkdə daha kiçik işçi qüvvəsi, daha az potensial vergi ödəyicisi və müəyyən peşələr üzrə daha aşağı insan resursu demək ola bilər. Bu baxımdan problem təkcə Elm və Təhsil Nazirliyinin qarşısında duran məsələ deyil; iqtisadiyyat, əmək bazarı, ailə siyasəti, səhiyyə və ümumi demoqrafik siyasətlə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Mövcud xətti trend davam edərsə, 2030-cu ildə I sinfə qəbul olunan uşaqların sayı təxminən 100 min nəfər ətrafına düşə bilər. Rəsmi proqnoz sayılmasa da 2019–2026-cı illər arasındakı orta azalma tempinin sadə ekstrapolyasiyasıdır. Belə ssenaridə 2019-cu illə müqayisədə 2030-cu ildə I sinfə qəbul olunanların sayı təxminən 65 min nəfər az ola bilər.

Bu proqnozu qəti nəticə kimi qəbul etmək olmaz. Demoqrafik proseslər xətti şəkildə inkişaf etmir və doğum göstəricilərində dəyişiklik, dövlət siyasəti, iqtisadi vəziyyət, miqrasiya və digər faktorlar gələcək rəqəmləri dəyişə bilər. Buna görə 2030 üçün 100 min rəqəmi daha çox xəbərdarlıq xarakterli ssenari kimi qiymətləndirilməlidir.

Dünya təcrübəsi də göstərir ki, Azərbaycanda müşahidə olunan proses tamamilə unikal deyil. OECD ölkələrində də fertillik uzun müddətdir azalır. OECD üzrə orta ümumi fertillik əmsalı 1960-cı ildə 3,3 uşaq olduğu halda, 2022-ci ildə 1,5 uşağa qədər düşüb. Buna görə inkişaf etmiş ölkələr artıq “doğum sayını necə artırmaq olar?” sualına baxmırlar, eyni zamanda “azalan əhali şəraitində dövlət sistemlərini necə uyğunlaşdırmaq olar?” sualına da cavab axtarırlar.

Bu baxımdan Azərbaycanda da uşaqların sayının azalmasına yalnız mənfi hadisə kimi yanaşmaq düzgün olmaz. Azalan şagird sayı təhsil sistemində başqa imkanlar yaradır. Əgər dövlət şagird sayı azaldığı üçün təhsil xərclərini avtomatik azaltmaq əvəzinə, bir şagirdə düşən investisiyanı artırsa, daha kiçik siniflər, fərdi təhsil, rəqəmsal imkanlar, müəllim hazırlığı və təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün əlavə imkan yarana bilər.

Məktəb şəbəkəsinin də artıq 2030-cu ilin demoqrafik reallığına uyğunlaşdırılması lazım gələcək. Hansı rayonlarda şagird sayı daha sürətlə azalacaq, hansı məktəblərdə boş yerlər artacaq, hansı məktəblərin birləşdirilməsi və ya funksiyasının dəyişdirilməsi mümkün olacaq, neçə müəllimə ehtiyac qalacaq kimi suallar indidən hesablanmalıdır. Eyni zamanda bəzi ərazilərdə əhali artımı davam edirsə, həmin bölgələrdə məktəb ehtiyacı ayrıca nəzərə alınmalıdır.

Digər tərəfdən, dövlət ailələrin uşaq sahibi olmaqla bağlı iqtisadi yükünü azaltmağa yönəlmiş siyasəti gücləndirməlidir. Dünya təcrübəsində uşaq müavinətləri ilə yanaşı, əlçatan bağçalar, mənzil siyasəti, valideyn məzuniyyəti, işləyən valideynlər üçün çevik iş imkanları və erkən uşaq təhsili kimi alətlərdən istifadə olunur. Burada məqsəd sadəcə insanları “daha çox uşaq sahibi olmağa” çağırmaq deyil, ailənin uşaq sahibi olmaq qərarını iqtisadi və sosial baxımdan daha dayanıqlı etməkdir.

Lakin doğum səviyyəsinin sürətlə bərpa olunacağına arxayın olmaq da düzgün olmaz. Əgər aşağı fertillik uzun müddət davam edəcəksə, Azərbaycan gələcək əmək bazarını başqa vasitələrlə də kompensasiya etməli olacaq. Burada qadınların əmək bazarında iştirakının artırılması, əmək məhsuldarlığının yüksəldilməsi, avtomatlaşdırma və rəqəmsallaşma, eləcə də idarə olunan əmək miqrasiyası mühüm alətlərə çevrilə bilər.

Əslində qarşıdakı əsas məsələ “Azərbaycanda uşaqlar niyə azalır?” sualından bir qədər daha genişdir. Əsas sual budur: Azalan uşaq nəslini Azərbaycan gələcəkdə daha yüksək keyfiyyətli insan kapitalına çevirə biləcəkmi?

Əgər 2019-cu ildə 165 min uşaq, 2026-cı ildə isə 124 min uşaq I sinfə daxil olubsa, dövlətin qarşısında iki seçim yaranır. Birinci yol azalan şagird sayı ilə birlikdə təhsil və insan kapitalına ayrılan resursları da azaltmaqdır. İkinci yol isə daha az sayda uşağa daha yüksək keyfiyyətli təhsil, səhiyyə, sosial müdafiə və peşə hazırlığı verməkdir. İkinci yanaşma demoqrafik azalmanın iqtisadi nəticələrini müəyyən qədər kompensasiya edə bilər.

Çünki məsələ bu gün 41 min məktəb partasının boş qalması deyil. Məsələ 15–20 il sonra həmin 41 min nəfərlik fərqin əmək bazarında, vergi sistemində və ölkənin insan kapitalında necə hiss olunacağıdır.

41 min uşaq azalıb. Dövlət bu rəqəmə boşalan məktəb partaları kimi baxacaq, yoxsa gələcəkdə iqtisadiyyatın yaradılmasında iştirak edəcək 41 min nəfərlik potensial insan kapitalının azalması kimi? Əsl demoqrafik siyasətin cavab verməli olduğu əsas sual məhz budur.

Maddi itkilərin proqnozu

OECD ölkələrində ibtidai təhsildə bir şagirdə düşən illik orta xərc təxminən 12 051 ABŞ dollarıdır. Bu göstərici ilə 41 min nəfərlik fərqin bir illik təhsil xidmətinin müqayisəli dəyəri təxminən 494 milyon dollar edir. Məsələn, həmin 41 min nəfərin hər biri gələcəkdə orta hesabla ildə 10 min dollar iqtisadi dəyər yaratsaydı, söhbət ildə 410 milyon dollarlıq potensial iqtisadi fəaliyyətdən gedərdi. 30 illik əmək həyatı üzrə bu rəqəm təxminən 12,3 milyard dollara çata bilər. Real nəticə əmək iştirakı, maaşlar, miqrasiya və məhsuldarlıqdan asılı olacaq.

İsmayıl Şahlı