Problem 6 il oxumaqdır, yoxsa 6 ildə öyrənməmək?

Azərbaycanda ali təhsilin müddətinin azaldılması məsələsi yenidən gündəmə gəlib. Milli Məclisin Elm və təhsil komitəsinin iclasında deputat Ceyhun Məmmədov bakalavr təhsilinin 4 ildən 3 ilə, magistraturanın isə 2 ildən 1 ilə endirilməsinin mümkünlüyünü irəli sürüb.

Təklifin əsas arqumentlərindən biri tələbələrin daha az vaxt və maliyyə sərf etməsi, digər tərəfdən isə magistratura üzrə hər il çox sayda plan yerinin boş qalmasıdır. Ancaq burada əsas sual müddətin azaldılıb-azaldılmaması yox, bu dəyişikliyin təhsilin keyfiyyətinə necə təsir edəcəyidir.

Çünki dörd ilə nəzərdə tutulan proqramı üç ilə, ikiillik magistraturanı isə bir ilə endirmək sadəcə təqvimdən bir il silmək deyil. Bunun üçün tədris proqramlarının yenidən qurulması, dərs yükünün dəyişdirilməsi, praktiki hazırlığın gücləndirilməsi və tədqiqat üçün ayrılan vaxtın qorunması tələb olunur.

Magistraturada boş yerlər nə deyir?

Magistraturada boş yerlərin qalması təklifin əsaslandırılmasında önə çəkilən məsələlərdən biridir.

Dövlət İmtahan Mərkəzinin 2026-cı il üzrə məlumatına görə, magistratura səviyyəsində 17 658 plan yeri müəyyənləşdirilib. Əsas yerləşdirmə zamanı 13 845 nəfər qəbul olunub. Beləliklə, plan yerlərinin 78,41 faizi dolub, 3 813 yer isə boş qalıb. 2025-ci ildə bu göstərici 79,81 faiz olub.

Daha sonra boş qalan yerlər üzrə əlavə qəbul da keçirilib. 1 457 bakalavr boş yerlər üçün müraciət edib və onlardan 508 nəfər magistraturaya qəbul olunub.

Lakin rəqəmlərə yalnız ümumi göstərici kimi baxmaq məsələnin bütün tərəflərini göstərmir. Çünki boş yerlər bütün ixtisaslarda eyni səviyyədə deyil.

DİM-in məlumatlarında bəzi magistr ixtisaslarında boş yerlərin payının 50 faizdən çox olduğu görünür. Eyni zamanda bəzi universitetlərdə plan yerlərinin 90 faizdən çoxu dolub. Məsələn, Bakı Avrasiya Universitetində dolma göstəricisi 21,30 faiz, Azərbaycan Kooperasiya Universitetində isə 36,51 faiz təşkil edib.

Bu rəqəmlər bir məsələyə diqqət çəkir: magistraturada boş yerlərin səbəbini yalnız təhsil müddətinin uzunluğu ilə izah etmək çətindir.

Tələbənin magistraturaya getmək qərarına ixtisasın əmək bazarındakı perspektivi, təhsil haqqı, proqramın məzmunu, universitetin imkanları və magistr diplomunun iş həyatında yaratdığı üstünlük də təsir edə bilər.

Yəni 3 813 boş yer var deyə problemin kökündə mütləq “iki il oxumaq” dayanır demək mümkün deyil.

Üç il bütün ixtisaslara uyğun gələcəkmi?

Ali təhsilin müddətinin azaldılması ilə bağlı müzakirədə ən vacib məsələ ixtisaslar arasındakı fərqdir.

Avropada bakalavr və magistratura üçün vahid müddət yoxdur. Avropa Təhsil Məkanının məlumatına görə, bakalavr proqramları əsasən 3 və ya 4 il, yəni 180 və ya 240 ECTS həcmində olur. Magistratura proqramları isə adətən 1 və ya 2 il, 60–120 ECTS təşkil edir.

Bu o deməkdir ki, üçillik bakalavr və birillik magistr modeli dünyada mövcud olan variantlardan biridir. Amma həmin modelin bütün ixtisaslara eyni şəkildə tətbiq edilməsi doğru yanaşma olmaya bilər.

TodayPress TV-yə açıqlama verən təhsil eksperti Elçin Süleymanov da hesab edir ki, burada əsas məsələ ixtisasa görə yanaşmaqdır.

Onun sözlərinə görə, xüsusilə humanitar ixtisaslarda, eləcə də iqtisadiyyat istiqamətində üçillik bakalavr və birillik magistr proqramlarının tətbiq olunduğu ölkələr və ixtisaslar var.

Lakin ekspert dəqiq elmlər, kompüter və texnologiya istiqamətlərində vəziyyətin fərqli olduğunu bildirir. Onun fikrincə, belə sahələrdə üç il kifayət etməyə bilər.

Bu yanaşma əslində təhsil müddətinin bütün ixtisaslar üçün eyni formada azaldılmasının nə qədər doğru olduğunu gündəmə gətirir. Humanitar sahədə üç ilə sığan proqramın mühəndislik və ya texnologiya istiqamətində eyni nəticəni verəcəyinə zəmanət yoxdur.

Birillik magistraturada əsas sual: tədqiqat necə olacaq?

Magistraturanın bakalavrdan əsas fərqlərindən biri onun yalnız dərs mərhələsi olmamasıdır. Burada tələbədən tədqiqat aparmaq, elmi iş hazırlamaq və dissertasiya müdafiə etmək də gözlənilir.

Elçin Süleymanov hesab edir ki, magistraturanın müddətinin bir ilə endirilməsi məsələsində məhz bu tərəf ciddi nəzərə alınmalıdır.

Ekspertin sözlərinə görə, magistratura proqramında tədris və tədqiqat hissələri var. Bir il ərzində həm fənlərin mənimsənilməsi, həm araşdırmanın aparılması, həm də dissertasiyanın hazırlanması xüsusilə bəzi ixtisaslarda çətin ola bilər.

Elçin Süleymanov biznesin idarə edilməsi üzrə bəzi magistr proqramlarının 3 semestr davam etdiyini, elmi tədqiqat və dissertasiya tələb edən magistr proqramlarında isə əlavə bir semestrə ehtiyac yarana bildiyini qeyd edir.

Burada vacib məsələ ondan ibarətdir ki, magistraturanın iki ildən bir ilə endirilməsi sadəcə dərslərin sayının azaldılması ilə həyata keçirilməməlidir. Əgər tədqiqat üçün vaxt azalırsa, magistr təhsilinin əsas məqsədlərindən biri də zəifləyə bilər.

Problem 6 il oxumaqdır, yoxsa 6 ildə öyrənməmək?

Bakalavr və magistratura birlikdə altı il çəkə bilər. Bu müddətin uzun olması tələbənin daha gec məzun olması, əmək bazarına daha gec daxil olması və əlavə maliyyə xərcləri ilə üzləşməsi deməkdir.

Digər tərəfdən, universitetdə keçirilən hər il tələbəyə real bilik və bacarıq qazandırırsa, həmin müddətin özü problem olmaya bilər.

Əsas məsələ universitetdə keçirilən vaxtın səmərəliliyidir.

Tələbə dörd il bakalavr oxuyur, amma məzun olanda işləyəcəyi sahə üzrə praktiki bacarıqları kifayət qədər formalaşmayıbsa, problemin həlli sadəcə bir ili silmək deyil. Əksinə, proqramın niyə bu nəticəni vermədiyi araşdırılmalıdır.

Eyni vəziyyət magistraturaya da aiddir. Əgər magistr diplomu əmək bazarında real üstünlük yaratmırsa, tələbənin magistraturaya marağının aşağı olmasının səbəbini yalnız ikiillik müddətdə axtarmaq düzgün olmaz.

Bu baxımdan məsələ “4 il çoxdur, yoxsa 3 il?” sualından daha genişdir.

Əsas sual budur: 4 il ərzində tələbəyə nə verilir və həmin təhsil 3 ilə keçiriləcəksə, nə dəyişəcək?

Qısa təhsil, yoxsa sıxlaşdırılmış təhsil?

Təhsil müddətinin azaldılmasının müsbət tərəfləri də var. Tələbə universiteti daha tez bitirə, əmək bazarına daha erkən daxil ola və təhsilə çəkilən vaxt və xərcləri azalda bilər.

Amma bunun üçün proqramların sadəcə sıxlaşdırılması kifayət deyil.

Dördillik proqram üç ilə keçiriləcəksə, tələbənin dərs yükü həddindən artıq artırılmamalı, praktiki hazırlıq ixtisar edilməməli və fundamental biliklər kənarda qalmamalıdır.

Əks halda tələbə universiteti bir il tez bitirsə də, əmək bazarında daha hazırlıqlı olmayacaq.

Bu səbəbdən təhsil müddətinin azaldılması ilə yanaşı, proqramların məzmununa da yenidən baxılması vacibdir.

Pilot model mümkündürmü?

Elçin Süleymanov məsələyə mərhələli yanaşmağın tərəfdarıdır. Onun fikrincə, proses ilk olaraq daha çox humanitar ixtisaslarda pilot şəkildə həyata keçirilə bilər.

Daha sonra nəticələrə baxılaraq digər istiqamətlər üzrə qərar verilə bilər. Burada universitetlərin tədris keyfiyyəti, maddi-texniki bazası və konkret ixtisasların xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır.

Bu yanaşma daha təhlükəsiz görünür. Çünki bütün universitetlərdə və bütün ixtisaslarda eyni modeli tətbiq etməzdən əvvəl onun real nəticəsini görmək mümkün olar.

Əgər üçillik bakalavr modelində tələbələrin bilik səviyyəsi, işə düzəlmə göstəriciləri və işəgötürənlərin rəyi müsbət olarsa, modelin genişləndirilməsi üçün daha ciddi əsas yaranar.

Orta təhsil məsələsi də kənarda qalmamalıdır

Elçin Süleymanov ali təhsilin müddəti ilə yanaşı orta təhsil məsələsinin də nəzərə alınmalı olduğunu düşünür.

Ekspertin fikrincə, Azərbaycanda orta təhsilin 11 il olması ali təhsilin qısaldılması müzakirəsində diqqətdə saxlanılmalı məsələlərdəndir. Dünyanın bir sıra ölkələrində orta təhsil daha uzun müddət davam edir.

Bu baxımdan ali təhsilin müddətinə ayrıca baxmaq əvəzinə, şagirdin məktəbdən universitetə qədər hansı baza bilikləri ilə gəldiyini də nəzərə almaq lazımdır.

Əgər universitetdə tələbəyə orta məktəbdə artıq verilməli olan fundamental bilikləri yenidən öyrətmək lazım gəlirsə, bakalavr müddətinin azaldılması daha çətin ola bilər.

Azərbaycanda bakalavrın 3 il, magistraturanın isə 1 il olması dünyada tamamilə olmayan bir model deyil. Avropada həm 3, həm 4 illik bakalavr, həm də 1 və 2 illik magistr proqramları mövcuddur.

Amma başqa ölkədə işləyən modelin Azərbaycanda da avtomatik olaraq işləyəcəyini düşünmək olmaz.

Əgər məqsəd tələbənin daha qısa müddətdə eyni və ya daha yüksək keyfiyyətli təhsil almasıdırsa, o zaman müzakirə yalnız təhsil müddətinə fokuslanmamalıdır. Proqramların məzmunu, müəllim heyəti, praktiki hazırlıq, tədqiqat imkanları, universitetlərin maddi-texniki bazası və əmək bazarının tələbləri birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.

Magistraturada boş qalan yerlərin sayının çox olması da araşdırılmalı problemdir. Amma bu boşluqları yalnız ikiillik təhsil müddəti ilə izah etmək doğru olmaz. DİM-in rəqəmləri göstərir ki, problem bəzi ixtisas və universitetlərdə daha kəskin, digərlərində isə daha zəifdir.

Bəlkə də Azərbaycanda əsas problem tələbənin universitetdə 6 il keçirməsi deyil.

Əsas problem odur ki, tələbə həmin 6 ilin sonunda nə qədər bilik, bacarıq və real iş təcrübəsi ilə məzun olur.

Çünki problem 6 il oxumaq deyil, 6 ildə öyrənməməkdir.

Kübra Musayeva