İran çöküşə doğru gedir – Bölgədə 40 milyonluq Azərbaycan dövləti yarana bilər
Yaxın Şərqdə illərdir davam edən soyuq müharibənin artıq açıq hərbi toqquşma mərhələsinə keçməsi, xüsusilə ABŞ və İsrail koalisiyasının İrana qarşı genişmiqyaslı zərbə ehtimalları regionun yüz ildir toxunulmaz qalan xəritələrini müzakirə masasına çıxarır. Bu müzakirələrin mərkəzində dayanan ən partlayıcı və həlledici qüvvə isə heç şübhəsiz ki, İrandakı etnik azərbaycanlılar, yəni Cənubi Azərbaycan faktorudur. Tehran rejiminin mümkün hərbi eskalasiya zamanı mərkəzi idarəetməni itirməsi uzun illər romantik arzu kimi görünən "Bütöv Azərbaycan" ideyasını bir anda sərt və qaçılmaz bir geosiyasi reallığa çevirə bilər.
Məsələnin kökünə baxdıqda görünür ki, İran bəzilərinin düşündüyü kimi monolit bir fars dövləti deyil. Təxminən 85-90 milyonluq əhalinin ən azı 40-45 milyonunu təşkil edən azərbaycanlı türklər ölkənin həm şimal-qərbində – Təbriz, Urmiya, Ərdəbil, Zəncan kimi tarixi vilayətlərdə kompakt şəkildə, həm də paytaxt Tehranın sənaye və ticarət həyatında əsas hərəkətverici qüvvə kimi yaşayırlar. Bu nəhəng demoqrafik çəki İranın ümumi əhalisinin təxminən 40 faizinə bərabərdir. Rejimin onilliklər boyu yürütdüyü assimilyasiya siyasətinə, milli kimliyin sıxışdırılmasına, Urmiya gölünün qurudulması ilə müşayiət olunan ekoloji və sosial təzyiqlərə baxmayaraq, bölgədə milli oyanış və öz müqəddəratını təyinetmə tələbi heç vaxt indiki qədər kütləvi xarakter almamışdı.
Əgər İrana qarşı xaricdən gözlənilən dağıdıcı hərbi zərbələr başlayarsa və Tehranın mərkəzi təhlükəsizlik aparatı, xüsusilə də İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) komanda zənciri iflic edilərsə, ölkədə yaranacaq güc vakuumu dərhal etnik periferiyalara sıçrayacaq. Mərkəzi hakimiyyətin zəiflədiyi ilk günlərdə ərəblərin yaşadığı Əhvazda, kürdlərin cəmləşdiyi bölgələrdə və Bəlucistanda separat meyllər baş qaldıracağı kimi, Cənubi Azərbaycanda da milli hərəkatın faktiki idarəçiliyi ələ alması və özünüidarə orqanlarını formalaşdırması qaçılmaz ssenarilərdən biridir. Belə bir tarixi məqamda 40 milyondan çox insanın öz taleyini müəyyən etməsi və Arazın o tayı ilə bu tayının siyasi, iqtisadi və ya konfederativ şəkildə birləşməsi ehtimalı sadəcə xalqın istəyi deyil, həm də regionun yeni təhlükəsizlik zərurəti kimi meydana çıxacaq.
Bu cür ərazi və demoqrafik dəyişikliklər bütövlükdə Avrasiyanın geostrateji xəritəsini kökündən dəyişmək gücündədir. Şimali və Cənubi Azərbaycanın hər hansı formada inteqrasiyası və ya Cənubda müstəqil türk dövlətinin yaranması Xəzər dənizindən Fars körfəzinə qədər olan logistikanı tamamilə dəyişdirər, 40-50 milyonluq güclü bir türk zolağının yaranmasına səbəb olar. Bu reallıq həm də Türkiyə ilə birbaşa və maneəsiz quru əlaqəsinin bərqərar olması, Zəngəzur dəhlizi kimi layihələrin artıq alternativsiz qlobal arteriyaya çevrilməsi deməkdir. Belə bir konfiqurasiya həm Rusiyanın cənub istiqamətindəki təsir imkanlarını xeyli məhdudlaşdırar, həm də Ermənistanın illərdir güvəndiyi "İran sipəri"ni darmadağın edərək İrəvanı tamamilə Türk dünyasının əhatəsində qoyar.
Əlbəttə, bu proseslər rəvan və itkisiz ötüşməyəcək. Milyonlarla insanın sərhədlər boyu hərəkəti, mümkün qaçqın dalğası və fars millətçiliyinin son anda törədə biləcəyi təxribatlar həm rəsmi Bakı, həm də Ankara üçün fövqəladə hərbi, iqtisadi və humanitar məsuliyyət yaradacaq. Lakin bir həqiqət ortadadır ki, Yaxın Şərqdə imperiya kimi qurulmuş süni sistemlər çökməyə doğru gedir. Əgər Qərb koalisiyasının zərbələri ilə Tehranın mövcud rejimi daxildən parçalanma mərhələsinə qədəm qoyarsa, bölgədə çəkiləcək hər yeni sərhəd Cənubi Azərbaycan amilinin diktəsi ilə müəyyənləşəcək və Azərbaycan xalqı yüz illik tarixi ayrılığın sonunu gətirəcək ən böyük geosiyasi sınaqla üz-üzə qalacaq.
İsmayıl Şahlı
