Alzheimeri necə tanımaq olar? - İlk əlamətlər və müalicə imkanları
Alzheimer xəstəliyi yaddaş, düşünmə və digər koqnitiv funksiyaların tədricən zəifləməsinə səbəb olan, beyində gedən dəyişikliklərlə xarakterizə olunan proqressiv nevroloji xəstəlikdir. Xəstəlik zaman keçdikcə insanın gündəlik fəaliyyətlərini müstəqil şəkildə həyata keçirmək qabiliyyətinə də təsir göstərə bilər. Alzheimer demensiyanın ən geniş yayılmış səbəblərindən biri hesab olunur.
Xəstəliyin dəqiq yaranma mexanizmi hələ tam müəyyən edilməyib. Araşdırmalar göstərir ki, Alzheimer zamanı beyində amiloid-beta zülalının yığılması nəticəsində lövhələr, tau zülalının toplanması nəticəsində isə neyrofibrilyar dolaşıqlar formalaşır. Bu dəyişikliklər sinir hüceyrələrinin və onların arasındakı əlaqələrin zədələnməsinə, nəticədə isə beyin funksiyalarının tədricən itirilməsinə səbəb olur.
İlkin əlamətlər nələrdir?
Alzheimer xəstəliyinin ilk əlamətləri insandan insana dəyişə bilər. Ən çox rast gəlinən ilkin göstəricilərdən biri yaxın zamanda baş vermiş hadisələri və ya söhbətləri xatırlamaqda çətinlik çəkməkdir. İnsan eyni sualı təkrar-təkrar verə, tanış əşyaların və ya insanların adlarını xatırlamaqda çətinlik çəkə bilər.
Bununla yanaşı, xəstəliyin başlanğıc mərhələsində yalnız yaddaş problemləri müşahidə olunmur. Söz tapmaqda çətinlik, qərar qəbul etmənin və planlaşdırmanın çətinləşməsi, tanış məkanlarda istiqaməti itirmək, gündəlik işləri əvvəlkindən daha uzun müddətə yerinə yetirmək və məntiqi düşünmədə dəyişikliklər də ilkin əlamətlər sırasında ola bilər. Bəzi daha nadir formalarda isə xəstəlik yaddaş pozğunluğundan əvvəl görmə və ya dil problemləri ilə özünü göstərə bilər.
Xəstəlik irəlilədikcə çaşqınlıq, davranış və şəxsiyyət dəyişiklikləri, yaxın insanları tanımaqda çətinlik, gündəlik fəaliyyətlərdə köməyə ehtiyac və daha ağır koqnitiv pozuntular meydana çıxa bilər. Sonrakı mərhələlərdə insan ünsiyyət qurmaq və özünə qulluq etmək qabiliyyətini də itirə bilər.
Hər unutqanlıq Alzheimer demək deyil.
Mütəxəssislər yaddaşda yaranan hər problemin Alzheimer xəstəliyi ilə əlaqələndirilməsinin düzgün olmadığını bildirirlər. Yaddaş və diqqət problemlərinə bəzi dərmanların yan təsirləri, yuxu pozğunluqları, depressiya, infeksiyalar və digər tibbi vəziyyətlər də səbəb ola bilər. Bu səbəbdən davamlı və gündəlik həyata təsir edən yaddaş problemləri müşahidə olunduqda həkim müayinəsi vacibdir.
Alzheimer normal yaşlanma prosesinin qaçılmaz hissəsi hesab edilmir. Yaş xəstəliyin əsas risk faktorlarından biri olsa da, sağlam yaşlanma ilə Alzheimer arasında fərq qoymaq mühümdür.
Xəstəlik necə müəyyən edilir?
Alzheimer diaqnozunu təsdiqləyən vahid və sadə bir test yoxdur. Həkim ilk növbədə şəxsin yaddaş və düşünmə problemlərinin nə vaxt başladığını, gündəlik fəaliyyətlərinə necə təsir etdiyini, qəbul etdiyi dərmanları və tibbi tarixçəsini qiymətləndirir.
Diaqnostika zamanı yaddaş, diqqət, dil, problem həll etmə və digər koqnitiv funksiyaları yoxlayan testlərdən istifadə oluna bilər. Eyni zamanda qan analizləri və digər müayinələr yaddaş pozğunluğuna səbəb ola biləcək alternativ xəstəlikləri müəyyənləşdirməyə kömək edir. Zərurət olduqda kompüter tomoqrafiyası, maqnit-rezonans tomoqrafiyası və ya pozitron emissiya tomoqrafiyası kimi beyin görüntüləmə üsullarından da istifadə edilir. Bəzi hallarda beyin-onurğa beyni mayesinin və ya qanın tərkibində Alzheimerlə əlaqəli zülalların müəyyənləşdirilməsi də diaqnostik prosesə daxil edilir.
Erkən diaqnoz xəstəliyin gedişinin izlənməsi, mövcud müalicə imkanlarından vaxtında istifadə və gələcək qayğı planının hazırlanması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Alzheimerin müalicəsi mümkündürmü?
Hazırda Alzheimer xəstəliyini tamamilə sağaldan müalicə mövcud deyil. Bununla belə, xəstəliyin bəzi simptomlarını yüngülləşdirən və müəyyən hallarda onun inkişafını ləngidə bilən müalicə üsulları mövcuddur.
Uzun müddətdir istifadə olunan dərman qruplarından biri asetilxolinesteraza inhibitorlarıdır. Donepezil, galantamin və rivastigmin kimi preparatlar beyində sinir hüceyrələri arasında əlaqədə iştirak edən asetilxolin adlı maddənin səviyyəsini artıraraq bəzi xəstələrdə yaddaş və düşünmə funksiyalarını müəyyən müddət yaxşılaşdıra və ya sabit saxlaya bilər.
Son illərdə isə xəstəliyin əsas mexanizmlərinə təsir göstərməyə yönəlmiş yeni müalicələr meydana çıxıb. Lecanemab və donanemab kimi preparatlar beyində yığılan amiloid-beta lövhələrini hədəfləyir. Bu dərmanlar xəstəliyin erkən mərhələlərində və ya Alzheimerlə əlaqəli yüngül koqnitiv pozuntu zamanı istifadə üçün təsdiqlənib və klinik tədqiqatlarda bəzi xəstələrdə koqnitiv geriləmənin sürətini azaltmaqla əlaqələndirilib.
Lakin bu müalicələr bütün xəstələr üçün uyğun deyil və onların istifadəsi həkim tərəfindən fərdi şəkildə qiymətləndirilməlidir. Amiloidə qarşı preparatların istifadəsi zamanı xüsusi tibbi nəzarət tələb oluna bilər.
Dərmansız yanaşmalar da əhəmiyyətlidir.
Alzheimerin müalicəsi yalnız dərmanlarla məhdudlaşmır. Xəstənin gündəlik həyatını mümkün qədər müstəqil davam etdirməsinə şərait yaratmaq, təhlükəsiz mühit formalaşdırmaq, fiziki və zehni aktivliyi qorumaq, sosial əlaqələri davam etdirmək və ailə üzvlərinə dəstək göstərmək ümumi müalicə və qayğı planının mühüm hissəsidir.
Ürək-damar sağlamlığının qorunması, fiziki aktivlik, balanslı qidalanma, siqaretdən uzaq durmaq, yüksək qan təzyiqi və diabet kimi problemlərin nəzarətdə saxlanılması da demensiya riskinin azaldılması ilə əlaqələndirilir. Bununla belə, bu tədbirlərin Alzheimer xəstəliyinin qarşısını tamamilə aldığına dair zəmanət yoxdur.
Alzheimer tədricən inkişaf edən mürəkkəb xəstəlikdir və onun ilk əlamətlərinin vaxtında tanınması həm xəstə, həm də yaxınları üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Davamlı yaddaş və düşünmə problemləri müşahidə edildikdə bunu sadəcə yaşlanma ilə əlaqələndirmək əvəzinə həkimə müraciət etmək daha doğru yanaşmadır. Erkən qiymətləndirmə mövcud müalicə imkanlarından yararlanmağa və xəstəliyin sonrakı mərhələlərinə daha hazırlıqlı olmağa imkan verir.
Aysel Mətləb
