Prezident Əliyev İslam dünyasını ayağa qaldırdı – gəlin, birləşin!

"Bugünkü İslam dünyasındakı vəziyyət hamımızı narahat edir və çalışacağıq İslam həmrəyliyini gücləndirək... - İlham Əliyev

I. Tarixi kontekst

İslam dünyasının "vahid ummah" idealı Qurani-Kərimin əsas prinsiplərindən birini təşkil etsə də, bu idealla real tarixi proses arasındakı uçurum həmişə dərin olmuşdur. Hicri 11-ci ildə (632 m.e.) Peyğəmbər Məhəmmədin (s.ə.s.) vəfatından dərhal sonra xilafətin kimə keçəcəyi məsələsi müsəlman cəmiyyətini Əhli-Sünnə və Şiə qollarına böldü. Bu ilkin siyasi parçalanma  əslində hakimiyyət uğrunda mübarizə  sonrakı on əsrlik bölünmənin ideoloji zəminini hazırladı.

Abbasilər dövrü (750–1258) xəlifəliyin mərkəzləşməsini simvolizə etsə də, Əndəlüsdən Xorasana uzanan ərazidə eyni vaxtda onlarca rəqib sülalə və hakimiyyət mərkəzi mövcud idi. Monqol işğalları (XIII əsr) bu parçalanmanı daha da dərinləşdirdi; Osmanlı, Səfəvi və Moğol imperiyaları isə özlərini legitim İslam düzəninin yeganə nümayəndəsi kimi təqdim edərək bir-biri ilə müharibə apardı. Sünnü-Şiə qarşıdurması bu mərhələdə artıq geosiyasi bir məzmun da aldı. Beləliklə, İslam tarixinə daha diqqətli nəzər saldıqda aydın olur ki, "qızıl dövr" olaraq idealizə edilən dövlətlərin dövründə həmişə müvəqqəti və xarici təhdidlər qarşısında məcburiyyətdən yaranmış ittifaqlar olmuşdur.

Müstəmləkəçilik dövrü isə bu parçalanmaya yeni bir ölçü əlavə etdi. XIX–XX əsrlərdə Avropa işğalları müsəlman torpaqlarını süni sərhədlərlə böldü, yerli elitaları öz milli dövlət inşası layihələrinə yönəltdi və İslamı siyasi bütövlükdən çıxararaq mədəni kimliyin bir elementi kimi çərçivəyə saldı. 

Türkiyədə Atatürkün laikləşdirməsi, Misirdə nasserizm, İrandakı monarxiya -  hamısı İslama fərqli bir siyasi baxış gətirdi. Bu miras bu gün də yaşayır: müsəlman dövlətlərinin böyük əksəriyyəti İslam həmrəyliyini dövlət ideologiyasının ana xətti deyil, taktiki bir gediş olaraq istifadə edir.

II. Müasir siyasi reallıqlar: nə birləşdirir, nə ayırır?

Müasir dövrdə İslam birliyinə ən ciddi maneə Sünnü-Şiə geosiyasi bloklaşmasıdır. Bir tərəfdə Səudiyyə Ərəbistanının başçılığı ilə Körfəz ölkələri, Pakistan, Türkiyə (müəyyən mərhələlərdə) və Misir durur; digər tərəfdə isə İranın liderliyi altında Suriya, İraqın Şiə-dominant hökuməti, Hizbullah, Həmas (zaman-zaman) və Yəməndəki Husi hərəkatı. Bu iki blok arasındakı münasibətlər ötən əsrin ortalarından bu yana sistemli rəqabət, vəkalətən müharibələr (Yəmən, Suriya, Livan) və diplomatik böhranlarla (2017 Qətər blokadası, 2016 Səudiyyə-İran səfirlik böhranı) xarakterizə olunur.

İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) formal çərçivə olaraq 57 üzv dövləti birləşdirir, lakin qərar qəbul mexanizminin konsensus prinsipi üzərində qurulması onu faktiki olaraq iflic vəziyyətinə salır. Fələstin məsələsindən başqa demək olar ki, heç bir ciddi münaqişədə İƏT effektiv ortaq mövqe formalaşdıra bilməmişdir. Rohincə müsəlmanlarına qarşı zorakılıq, Uyğur türklərinin vəziyyəti, Kəşmir - bu məsələlərin heç birində İslam dünyası vahid, ardıcıl siyasi mövqe nümayiş etdirməmişdir. Bunun əsas səbəbi üzv dövlətlərin öz iqtisadi və strateji maraqlarını dini həmrəylik imperativindən üstün tutmasıdır: Türkiyə, Pakistan və bir çox İƏT üzvü Çinlə geniş iqtisadi əlaqələrə görə Uyğur məsələsini rəsmi düzənə qaldırmaqdan çəkinir.

Bununla belə, müəyyən inteqrasiya meyilləri də müşahidə olunur. 2023-cü ildə Çinin vasitəçiliyi ilə həyata keçirilən Səudiyyə-İran normallaşması İslam dünyasının daxili geosiyasi mənzərəsini nəzərdə tutulmayan bir istiqamətdə dəyişdirdi. Türkiyənin "müstəqil xarici siyasət" modeli, Azərbaycanın "müsəlman, laik, Qərbyönümlü" dövlət kimliyi, Malayziyanın təknik-iqtisadi yönümlü İslam inkişaf modeli - bunların hər biri "birlik"in necə qurulacağına dair fərqli görüşlər təklif edir. Ənənəvi ərəb-mərkəzli İslam birliyinin alternativinə kimi Türk dünyası inteqrasiyası (TDT) kimi yeni platformalar da meydana çıxmaqdadır .  Azərbaycanın bu prosesdə həm müsəlman, həm türk, həm də layiqli qalib dövlət kimi oynadığı rol xüsusilə diqqət çəkicidir.

III. Birliyə aparan yol: şərtlər, imkanlar

İslam dünyasının "vahid ailə kimi birləşməsi" üçün hansı şərtlərin yerinə yetirilməsi lazım olduğu sualı özünü vacib bir ayrım ortaya qoyur: siyasi birlik ilə funksional həmrəylik eyni şey deyil. Birincisi, vahid xəlifəlik, pan-İslam dövləti -tarixi olaraq heç vaxt davamlı olmamış bir utopiyaya uyğun gəlir. İkincisi isə  müəyyən sahələrdə koordinasiya, iqtisadi əməkdaşlıq, ortaq humanitar reaksiya  əlçatan və praqmatik bir hədəfdir.

Funksional həmrəyliyə gedən yolda üç prioritet sahə aydın şəkildə öndə durur. Birincisi, iqtisadi inteqrasiyadır: müsəlman ölkələri arasındakı ticarət ümumi iqtisadi fəaliyyətin cəmi 18–19 faizini (müqayisə üçün: Avropa İttifaqında bu göstərici 60 faizdən çoxdur) təşkil edir. Ticarət maneələrinin aradan qaldırılması, ortaq investisiya fondları (İslam İnkişaf Bankının mövcud mandatının genişləndirilməsi), halal sertifikasiyasında standartlaşma — bunlar siyasi iradə tələb etməklə birlikdə əlçatan hədəflərdir. İkincisi, elm-texnologiya və təhsil əməkdaşlığıdır: müsəlman ölkələrinin ümumi əhalisinin dünya əhalisinin 25 faizini təşkil etdiyi halda, bu ölkələrin elm dünyasına töhfəsi hələ də qeyri-mütənasib dərəcədə aşağıdır. Ortaq tədqiqat mərkəzləri, buraxılış kredit transferi sistemləri və çoxdilli akademik infrastruktur bu uçurumu qapatmağa kömək edə bilər.

Üçüncüsü, konfliktin idarə olunması mexanizmləridir. Müsəlman ölkələri arasındakı münaqişələrin (Yəmən, Suriya, Sudan, Somali, Əfqanıstan) xarici güclər tərəfindən idarə olunduğu şəraitdə daxili vasitəçilik kapasitəsi son dərəcə zəifdir. İƏT-in mövcud mexanizmləri formal olaraq qalmaqdadır. Bunun alternativinə kimi müsəlman əksəriyyətli ölkələrin hərbi-mülki vasitəçilik gücü inkişaf etdirilməli, münaqişə tərəfləri olan hökumətlərə müstəqil bölgə güclərinin mütənasib diplomatik təzyiqi mexanizmləşdirilməlidir.

Son olaraq qeyd etmək lazımdır ki, İslam həmrəyliyi siyasi liderlər tərəfindən tez-tez daxili legitimasiya məqsədilə istifadə edilir. Həqiqi birlik isə strukturların, institutların, iqtisadi maraqların uyğunlaşdırılması ilə mümkündür. Azərbaycan nümunəsi bu baxımdan maraqlıdır: Bakı həm müsəlman həmrəyliyi platformalarında aktiv rol oynayır, həm NATO tərəfdaşlığını qoruyur, həm də laik-demokratik dövlət modelini davam etdirir. Bu çoxşaxəli identiklik İslam dünyasının gələcək inteqrasiyasına da bir model ola bilər- vahidlik mütləq homojenlik deyil, ümumi maraqlar əsasında əlaqələndirilmiş müxtəliflikdir.

Əziz Əlibəyli Beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı