Gələcəyə ümid edək? – 2026-cı ilin fəlsəfəsi cavab verib

Gələcək heç vaxt tam görünməz. O, nə tamamilə açıqdır, nə də tamamilə bağlı. İnsanı digər canlılardan ayıran cəhətlərdən biri də məhz budur: o, hələ mövcud olmayanı təsəvvür edir və ona doğru hərəkət edir. Fəlsəfənin ümidə dair sualı da buradan başlayır. Ümid nədir? O, zəiflikdir, yoxsa qüvvə? Gələcəyə baxmaq naivlikdir, yoxsa insanın özünü qorumaq və dəyişdirmək üsulu?

Antik dövrdən bu yana ümid mübahisəli anlayış olub. Bəzi yunan mütəfəkkirləri onu aldadıcı hesab edirdilər. Pandoranın qutusunda ümidin qalması bəzən bəla, bəzən də təsəlli kimi şərh olunub. Amma müasir fəlsəfə ümidi daha ehtiyatlı və daha ciddi götürür. Ümid artıq sadəcə emosional vəziyyət deyil. O, insanın zamanla, azadlıqla və məna ilə münasibətinin bir formasıdır.

İmmanuel Kant üçün ümid insanın üç böyük sualından birinə cavab idi: Nəyi bilərəm? Nə etməliyəm? Nəyə ümid edə bilərəm? Kant deyirdi ki, əxlaqi həyat yalnız vəzifə ilə bitmir. İnsan ədalətin və yaxşılığın son nəticədə boşuna getməyəcəyinə dair bir ümidə ehtiyac duyur. Bu ümid sübut olunmuş fakt deyil. O, əxlaqi mövqedir. Yəni insan yaxşılıq etməyə davam etmək üçün gələcəyin tamamilə mənasız olmadığını qəbul edir.

XX əsrdə bu sual daha kəskinləşdi. Dünya müharibələri, totalitar rejimlər və kütləvi faciələr ümidi sadəlövh görünən etdi. Alber Kamyu məhz bu nöqtədə dayanır. Ona görə dünya öz-özlüyündə məna vəd etmir. Amma insan bu mənasızlığın qarşısında təslim olmaya da bilər. Kamyunun üsyanı qəzəb deyil, mövqedir: həyatın zəmanət vermədiyini bilmək və buna baxmayaraq yaşamağa, yaratmağa, müdafiə etməyə davam etmək. Bu mənada ümid kor inam deyil, şüurlu müqavimətdir.

Hanna Arendt isə ümidi insanın “yenidən başlamaq” qabiliyyəti ilə bağlayır. Hər yeni doğulan insan dünyaya yeni başlanğıc gətirir. Fəlakət nə qədər böyük olsa da, tarix heç vaxt tam bağlanmır. Arendtə görə ümid gələcəyin gözəl olacağı vədi deyil. O, insanın hələ də hərəkətə keçə, söz deyə və birlik yarada biləcəyinə dair inamdır. Bu inam olmadan siyasət də, əxlaq da donur.

Son dövrlərin fəlsəfəsində Conatan Lirin “radikal ümid” ideyası xüsusi yer tutur. Radikal ümid o zaman yaranır ki, köhnə həyat forması dağılır, amma insan yeni həyat formasını hələ təsəvvür edə bilmir. O, nəyin gələcəyini dəqiq bilmədən belə, yaxşı bir gələcəyin mümkün olduğunu qəbul edir. Bu, kor-koranə nikbinlik deyil. Əksinə, itkinin içində qalmaq və yenə də yönünü itirməməkdir.

Norveç filosofu Lars Svendsen ümidi daha gündəlik və daha dəqiq izah edir. Onun fikrincə, ümid xəyalpərəstlikdən fərqlənir. Xəyalpərəstlik reallığı nəzərə almır. Ümid isə mümkün ilə qeyri-mümkün arasında durur. O, nə qaçılmazdır, nə də imkansız. Ümid gələcəyə forma verir. İnsan ümid etdikdə sadəcə gözləmir, istiqamət götürür. Ümid dünyanı sehrlə dəyişdirmir, amma insanı hərəkətə meylləndirir. Ümidsizlik isə təkcə kədər deyil, hərəkətsizlikdir.

Svendsen ümidi azadlıqla da bağlayır. Əgər gələcək tam müəyyəndirsə, ümidə ehtiyac qalmır. Ümid o yerdə yaranır ki, insan öz həyatına müəyyən dərəcədə təsir edə bilir. Ona görə də ümid qorxu üzərində qurulmuş həyatda yox, seçim və məsuliyyət olan həyatda yaşayır. Eyni zamanda ümid insanı zəiflədir də. Çünki ümid etmək – nəyəsə əhəmiyyət vermək deməkdir. Əhəmiyyət verdikdə itirmək riski də yaranır. Amma məhz bu risk həyatı mənalı edir. Heç nə itirməyəcəyini düşünən adam nə qorxur, nə sevir, nə də ümid edir.

Fəlsəfə yaxşı ümidlə pis ümidi də ayırır. Pis ümid qeyri-real gözləntiyə bağlanır. O, insanı passiv edir və məyusluğa hazırlayır. Yaxşı ümid isə mümkün olanı görür, kiçik addımları qiymətləndirir və məsuliyyəti insandan tam götürmür. Yaxşı ümid deyir ki, gələcək mənim əelimdə deyil, amma tamamilə də mənim xaricimdə deyil.

Bu baxış 2026-cı il üçün də aktualdır. Dünyada qeyri-müəyyənlik artıb. Texnologiya sürətlə dəyişir, təhlükəsizlik hissi zəifləyir, gələcək planları qısalır. Belə vaxtda insanlar ya kor nikbinliyə, ya da tam ümidsizliyə meyl edir. Fəlsəfənin təklifi üçüncü yoldur. Gələcəyi nə cənnət, nə də uçurum kimi görmək. Onu açıq sahə kimi görmək. Yəni hələ yazılmamış, amma yazıla bilən sahə.

Ümid burada vəd deyil, mövqedir. O, deyir ki, insan gələcəyi tam idarə edə bilməz. Amma gələcəyə biganə qalmaq da məcburi deyil. Ümid etmək – gələcəyin bir hissəsini öz üzərinə götürməkdir. Bu, böyük ideologiyalar vəd etməyə bilər. Amma kiçik, real və davamlı hərəkətlər üçün zəmin yaradır.

Nəticə olaraq dünya fəlsəfəsində ümid getdikcə “hər şey yaxşı olacaq” cümləsindən uzaqlaşır. O, daha çox belə bir cümləyə yaxınlaşır: gələcək qaranlıq ola bilər, amma qaranlıq hələ son deyil. İnsan hələ də başlaya, seçə, qura və məna tapa bilər. Ümidin getdiyi yer də elə buradır – qeyri-müəyyənliyin içində qalmaq və buna baxmayaraq irəli getmək.

Əsas istinadlar:

İmmanuel Kant, Alber Kamyu, Hanna Arendt, Conatan Lir, Lars Svendsen – A Philosophy of Hope

https://reaktionbooks.co.uk/work/a-philosophy-of-hope

Əziz Əlibəyli Beynəlxalq əlaqələr üzrə tədqiqatçı