Kaspi deyək, Xəzər yəhudilərə aiddir - İran yenə ayarları qarışdırdı

İranlı ekspert Əhməd Kazimi Xəzər dənizinin adlandırılması ilə bağlı mübahisəli açıqlama verib. O, “Xəzər” adının iranlılara aid olmadığını iddia edərək, bu dənizin İran dilində “Kaspi” adlandırılmasının tərəfdarı olduğunu bildirib. Kaziminin sözlərinə görə, Xəzər tayfaları yəhudi mənşəli olub və Sasani hökmdarı I Qubad onların İran ərazilərinə hücumlarının qarşısını almaq üçün illərlə "Kaspi" dənizinin sahillərində onlarla mübarizə aparıb. 

Ekspert əlavə edib ki, Xatəmi 2002-ci ildə Heydər Əliyevlə görüşündə bu dəniz üçün düzgün İran adını istifadə etmişdi, lakin onun hökuməti iki il sonra bir göstəriş verdi və onu qeyri-İran adı ilə əvəz etdi.

Beləliklə, Tehranda Xəzər dənizinin adı ilə bağlı növbəti ziddiyyətli müzakirə başlayıb.  

Qeyd edək ki, Xəzər dənizi tarix boyu 40-dan çox (bəzi mənbələrə görə 70-ə qədər) ad daşıyıb. 

Bu adlar əsasən sahil boyunda yaşayan xalqların və dövlətlərin adından götürülüb. Ən qədim adlardan biri Kaspidir. Qədim yunan müəllifləri (Hekatey Miletli, Herodot) dənizi həm Kaspi, həm də Hirkan adlandırıblar. “Kaspi” adı cənub-qərb sahillərdə (müasir Azərbaycan ərazisi, Kür çayı ətrafı) yaşamış kaspi tayfalarından gəlir. Bu tayfalar Qafqaz Albaniyası ilə əlaqələndirilir və bir çox tədqiqatçı onları Azərbaycan ərazisinin qədim sakinləri hesab edir.

Xəzər adı isə VII–X əsrlərdə dənizin şimal-qərb sahillərində güclü dövlət qurmuş türkdilli Xəzər xaqanlığından gəlir. Ərəb, fars və türk mənbələrində (o cümlədən Azərbaycan dilində) bu ad uzun müddət dominant olub və bu gün də Azərbaycan, İran (rəsmi fars dilində “Xəzər”), Türkmənistan və digər ölkələrdə işlədilir.

Kaziminin “Xəzər tayfaları yəhudi mənşəli olub” iddiası tarixi faktlarla uyğun gəlmir. Xəzərlər əsasən türk mənşəli konfederasiya idi. Hakim elitanın VIII–IX əsrlərdə yəhudiliyi qəbul etməsi qeyd olunsa da, bu, etnik mənşənin yəhudi olması demək deyil. Xalqın böyük hissəsi bütpərəst, müsəlman və xristian qalıb.

Sasani hökmdarı I Qubad və I Xosrov şimaldan gələn köçəri tayfalara qarşı mübarizə aparıb və Dərbənd istehkamlarını gücləndiriblər. Lakin “Xəzər” adı ilə tanınan dövlət əsasən VII əsrin ortalarından formalaşıb. Bu faktlar dənizin adının yalnız “Kaspi” olduğunu sübut etmir.

İranda dəniz rəsmi olaraq fars dilində “Xəzər”, beynəlxalq sənədlərdə isə “Caspian Sea” adlanır. Azərbaycanda isə “Xəzər dənizi” həm dil, həm də tarixi yaddaş baxımından təbii və qəbul olunmuş addır.

Qısası, dənizin bir deyil, bir neçə qədim və qanuni adı var. “Kaspi” qədim yerli (Azərbaycan ərazisi ilə bağlı) tayfanın, “Xəzər” isə orta əsrlərdə regionda mühüm rol oynamış türk dövlətinin adından gəlir. Hər iki ad tarixidir. Xəzərlərin “yəhudi mənşəli” olması iddiası isə etnik gerçəkliyi təhrif edir.

Mədəni və elmi yanaşma tələb edir ki, belə mövzular emosional iddialardan və siyasi çağırışlardan uzaq tutulmalıdır. Dənizin adı nə İranın, nə də Azərbaycanın inhisarında olan bir məsələ deyil; o, əsrlər boyu sahil xalqlarının birgə tarixinin bir parçasıdır. Ona görə də bu istiqamətdəki ziddiyyətli açıqlamalar və müzakirələr mahiyyətcə yersiz və məhsuldar olmayan bir prosesdir. 

Tarixi həqiqətləri hörmətlə qəbul etmək və ortaq irsi qorumaq daha doğru yanaşmadır.

Jalə Rövşən