Dinə inam azalırmı? - Dünyadan təhlükəli rəqəmlər
Müasir dünyada gedən sürətli texnoloji tərəqqi, qloballaşma və informasiya axını fonunda ən çox müzakirə olunan mövzulardan biri də bəşəriyyətin dinə olan münasibətinin necə dəyişməsidir. Kənardan baxdıqda, xüsusilə Qərb mediasının və sosial şəbəkələrin yaratdığı təsəvvürdə belə bir fikir formalaşır ki, dünyada sekulyarlaşma prosesi sürətlənir və insanlar getdikcə dindən uzaqlaşırlar. Lakin son iki ilin (2024–2026) nüfuzlu beynəlxalq rəy sorğularına və statistik göstəricilərinə dərindən nəzər saldıqda mənzərənin heç də birmənalı olmadığı, əksinə, regionlara görə kəskin şəkildə fərqləndiyi aydın görünür.
Qlobal miqyasda ümumi tendensiyanı qiymətləndirsək, dinin şəxsi həyatdakı əhəmiyyəti və cəmiyyətdə "müdafiə olunması" ümumilikdə sabit qalır və ya çox yavaş templə azalır. Məsələn, "Gallup World Poll"un 2025-ci il üzrə hesabatına əsasən, dünya üzrə median göstərici onu deməyə əsas verir ki, insanların təxminən 81–83 faizi dinin onların gündəlik həyatında vacib olduğunu bildirir. Maraqlısı budur ki, bu göstərici 2007-ci ildən bəri demək olar ki, sabit olaraq qalır. Üstəlik, 160-dan çox ölkəni əhatə edən araşdırmada son 18 ildə yalnız 14 ölkədə 15 faiz bəndindən çox azalma qeydə alınıb. Bu isə onu sübut edir ki, qlobal səviyyədə kəskin və kütləvi dindən uzaqlaşma halı nadir rast gəlinən tendensiyadır.
Buna baxmayaraq, ayrı-ayrı coğrafiyalar üzrə parçalanma kifayət qədər dərindir. Qərb ölkələrində, Şərqi Asiyada və bəzi Latın Amerikası dövlətlərində sekulyarlaşma prosesi, xüsusilə gənc nəsil arasında özünü açıq şəkildə büruzə verir. Məsələn, ABŞ-da dinin gündəlik həyatda vacibliyini qeyd edənlərin sayı 2015-ci ildəki 66 faizdən 2025-ci ildə 49 faizə enib. Cəmi on il ərzində 17 faiz bəndi həcmində baş verən bu geriləmə dünyada ən kəskin düşmələrdən biri hesab olunur. Oxşar mənzərə Latın Amerikasında da müşahidə edilir; burada özünü "dinsiz" hesab edənlərin nisbəti 1995-ci ildəki 4 faizdən 2024-cü ildə 19 faizə yüksəlib. "Pew Research Center"in 2025-ci il hesabatları da təsdiqləyir ki, 2010–2020-ci illər ərzində 35 ölkədə dini mənsubiyyət ən azı 5 faiz bəndi azalıb – bu sıraya Avstraliya, Çili və Uruqvay (16–17 bənd), eləcə də ABŞ (13 bənd) daxildir. Avropa və Şərqi Asiya regionlarında isə dinə bağlılıq artıq kifayət qədər aşağı həddədir; məsələn, Fransa və Cənubi Koreyada əhalinin yalnız 18 faizi dinin həyatlarında "çox vacib" olduğunu deyir.
Digər tərəfdən, dünyanın əhali artımının əsas mərkəzləri olan Afrika, Yaxın Şərq, Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyada tamamilə əks mənzərə hökm sürür. Bu regionlarda dinə bağlılıq həm sabit yüksək səviyyədə qalır, həm də demoqrafik artım hesabına qlobal çəkisini qoruyur. "Pew Research Center"in 36 ölkəni əhatə edən sorğusuna görə, Banqladeşdə əhalinin 97 faizi, Keniya və Şri-Lankada isə təxminən 90 faizi dini həyatlarının ən vacib hissəsi sayır. "Gallup International"ın 20 illik trendi əks etdirən 2025-ci il hesabatı da bu bölgünü təsdiqləyir: qlobal miqyasda 2005–2024-cü illər arasında özünü "dindar" adlandıranlar 68 faizdən 56 faizə ensə də, "dindar deyiləm" deyənlər 21 faizdən 28 faizə, "əmin ateistlər" isə 6 faizdən 10 faizə qalxsa da, Afrika (Keniyada 93 faiz), Ərəb dünyası (92 faiz) və Cənubi Asiya (88 faiz) kimi nəhəng demoqrafik məkanlarda dindarlıq səviyyəsi sarsılmaz olaraq qalır.
Məsələnin digər mühüm tərəfi isə insanların dinin cəmiyyətə verdiyi faydaya münasibəti və dini azadlıqların müdafiəsi ilə bağlıdır. Görünən odur ki, insanlar ənənəvi dini rituallardan uzaqlaşsalar belə, dinin ictimai sabitlik və əxlaqi dəyərlər baxımından rolunu yüksək qiymətləndirirlər. "Pew Research Center"in sorğusunda iştirak edən 36 ölkə üzrə əhalinin median 77 faizi hesab edir ki, din cəmiyyətə zərərdən daha çox fayda verir. Hətta sekulyarlaşmanın sürətlə getdiyi ABŞ-da belə dini azadlıqların müdafiəsinə dəstək rekord həddə çatıb. "Becket Religious Freedom Index"in 2025-ci il göstəricilərinə əsasən, bu indeks 71 bala yüksəlib ki, bu da xüsusən ictimai məkanda dini ifadələrin qorunmasına verilən dəstəyin artdığını göstərir. Bundan əlavə, son bir-iki ildə ABŞ-da gənc kişilər arasında dinə maraqda kiçik də olsa, yenidən canlanma və artım müşahidə olunmaqdadır.
Əziz Əlibəyli
Beynəlxalq məsələlər üzrə ekspert
