Tələbə yataqxanalarını zəbt edən təriqət: "SÜLEYMANÇILAR" Azərbaycana necə nüfuz etdilər?

1990-cı illərin əvvəllərində Müstəqillik qazanıldıqdan sonra Azərbaycanda yaranan ideoloji və dini boşluq fonunda ölkəyə müxtəlif xarici mənşəli dini cərəyanlar və təriqətlər nüfuz etməyə başladı.

Azərbaycan dövlətinin din siyasəti Konstitusiyaya, dünyəvilik prinsipinə və "Dini etiqad azadlığı haqqında" Qanuna söykənir. Bu strategiyaya əsasən, ölkədəki bütün İslam icmaları Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin (QMİ) çərçivəsində fəaliyyət göstərməli və Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsində (DQİDK) qeydiyyatdan keçməlidir. Xarici ideoloji mərkəzlərdən idarə olunan və ya qapalı iyerarxiyaya malik şəbəkələr isə milli təhlükəsizlik prizmasından nəzarətdə saxlanılır.

Azərbaycanda fəaliyyət göstərmiş , nüfuz etmiş əsas cərəyanlar : Nursaçılıq (Nurçuluq)

Bədiüzzaman Səid Nursinin təlimlərinə və "Risale-i Nur" külliyyatına əsaslanan cərəyan. Azərbaycanda 1990-cı illərdən etibarən mədəni-maarif layihələri və ev qrupları ("dərsxanalar") vasitəsilə yayılmağa çalışıblar.

Fətullahçılar (FETÖ)

Nurçuluqdan ayrılmış, daha mütəşəkkil və şəbəkələşmiş qol. Azərbaycanda özəl təhsil müəssisələri (liseylər, universitet), kurslar və biznes strukturları vasitəsilə uzun illər fəaliyyət göstəriblər. 2014–2016-cı illərdə dövlətin qətiyyətli addımları ilə bu şəbəkə tamamilə ləğv edilib.

Sələfilik (Vəhhabilik)

Əsasən Yaxın Şərq (Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt və s.) mənşəli, İslamın ilk dövrünə qayıdışı təbliğ edən cərəyan. 1990–2000-ci illərdə müxtəlif xeyriyyə təşkilatları vasitəsilə yayılıb. Qanunsuz fəaliyyət göstərən radikal qolları hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən zərərsizləşdirilib, mülayim qanadı isə dövlət tənzimləmələrinə tabe etdirilib.

Sufi təriqətləri (Nəqşibəndilik və Qadirilik)

Türkiyə və Dağıstan üzərindən gələn, mistik-təsəvvüf xarakterli ənənəvi təriqət qolları.

Xarici şiə cərəyanları (İran mənşəli ideoloji şəbəkələr)

Dini təsir vasitəsilə siyasi nüfuz qazanmağa çalışan, vilayəti-fəqih ideologiyasını yayan radikal qruplar. Dövlət təhlükəsizliyi orqanları tərəfindən bu kimi şəbəkələrin fəaliyyəti tamamilə məhdudlaşdırılıb.

Süleymançılıq Cərəyanı:   

Süleymançılıq, yaxud onların özlərini adlandırdığı kimi "Süleymanlılar" cərəyanı XX əsrin ortalarında Türkiyədə meydana gəlmiş, Sünni-Hənəfi məzhəbi və Nəqşibəndi təsəvvüf tradisiyasına söykənən, lakin özünəməxsus təşkilatlanma modeli ilə seçilən dini-ictimai hərəkətdir. Cərəyanın banisi Süleyman Hilmi Tunahan 1924-cü ildə Türkiyədə "Tövhid-i Tədrisat" qanunu ilə klassik mədrəsə təhsilinin ləğv edilməsindən sonra Quran və ənənəvi islami elmlərin unudulmaması məqsədilə gizli tədris fəaliyyətinə başlayıb. Kəndlərdə, fermalarda və hətta qatarlarda gənclərə klassik ərəb dili və dini bilikləri aşılayan Tunahan, 1950-ci illərdə siyasi mühitin yumşalması ilə öz fəaliyyətini leqallaşdıraraq ilk rəsmi Quran kurslarının və tələbə yataqxanalarının təməlini qoyub.

İdeoloji baxımdan Süleymançılıq özünü Əhli-Sünnə əqidəsinin mühafizəkar qoruyucusu sayır və mənəvi baxımdan Nəqşibəndiliyin Mücəddidiyyə qoluna bağlanır. Bu icmada Süleyman Hilmi Tunahan "Son Mürşid" kimi qəbul olunur, zikr və zihni mənəviyyat prosesi sayılan rabitə ibadətin mühüm hissəsini təşkil edir. Süleymançılar dövlətin rəsmi dini təhsil müəssisələrinə və Diyanət strukturlarına uzun müddət məsafəli yanaşıb, əsl dini təlimin yalnız onların öz daxili kurslarında verildiyinə inanıblar.

Bu cərəyanı digər dini birliklərdən fərqləndirən əsas amil onun sərt iyerarxiyaya, qapalı icma həyatına və iqtisadi özünütəminat sisteminə malik olmasıdır. Şəbəkənin ana sütununu özəl tələbə yataqxanaları təşkil edir. Əsasən imkansız və ya kənd yerlərindən gələn gənclərə pulsuz sığınacaq və qida vəd edərək onları öz mühitlərinə cəlb edir, yataqxana daxilindəki "ağsaqqal" və ya "hoca" iyerarxiyası vasitəsilə cərəyanın öz ideoloji ədəbiyyatını aşılayırlar. Eyni zamanda dövlətdən asılı olmamaq üçün geniş xeyriyyəçilik, qurban ianələri və özlərinə aid media, qida, nəşriyyat şirkətləri hesabına böyük maliyyə dövriyyəsi formalaşdırıblar.

1990-cı illərdə SSRİ-nin dağılmasından sonra Süleymançılar Azərbaycana da nüfuz etməyə başladılar. Onlar xüsusilə rayonlardan Bakıya və iri şəhərlərə oxumağa gələn tələbələri hədəf seçərək özəl yataqxanalar və kurslar vasitəsilə təsir dairələrini genişləndirməyə cəhd göstərdilər.

Lakin Azərbaycan dövlətinin din strategiyası Konstitusiya dünyəviliyinə, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına və bütün dini fəaliyyətlərin tek mərkəzdən — Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi və Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən tənzimlənməsinə dayanır.

Xaricdən idarə olunan, dövlət nəzarətindən kənar və qapalı hiyerarxik şəbəkələrin fəaliyyəti milli təhlükəsizlik konsepsiyasına zidd olduğu üçün 2000-ci illərdən etibarən bu cür icazəsiz mərkəzlər bağlandı. Hazırda Süleymançıların Azərbaycanda leqal və təşkilatlanmış şəkildə kütləvi fəaliyyətinə imkan verilmir, onların istənilən fərdi fəaliyyəti isə müvafiq dövlət qurumlarının ciddi nəzarəti altındadır. 

 Jalə Rövşən