İran qarışdı: BƏLUCLAR orduya hücuma keçdi

Bəlucistan əyalətinin Saravan şəhərində silahlı şəxslər avtomobildən polis maşınına atəş açıb. Hücum nəticəsində üçüncü leytenant Əmir Hüseyn Şəhraki həyatını itirib.

TodayPress TV xəbər verir ki, bu barədə İranın "MEHR" agentliyi məlumat yayıb.

Hadisə yerli vaxtla gün ərzində qeydə alınıb. Şahidlərin sözlərinə görə, naməlum şəxslər polis avtomobilini qəfil atəşə tutub və hadisə yerindən qaçıblar. Təhlükəsizlik qüvvələri ərazidə axtarış əməliyyatlarına başlayıb. Son bir neçə gündə Bəluc müqavimət qrupları İranda rejimə qarşı bir neçə oxşar hücum həyata keçirib. Bölgədə etnik və dini gərginliklər uzun illərdir davam edir, amma son vaxtlar hücumların sayı artıb.

Vəziyyət getdikcə qızışır. Bəlucistan həmişə İranda ən narahat bölgələrdən biri olub, amma son hücumlar rejimin nəzarətinin zəiflədiyini göstərir. Bu cür hadisələr Tehran üçün ciddi başağrısına çevrilə bilər, çünki bir tərəfdən iqtisadi problemlər, digər tərəfdən də etnik münaqişələr eyni vaxtda qaynayır. Görünür, sakitləşmək asan olmayacaq.

Bu, İranda Bəlucistan bölgəsində (Sistan və Bəlucistan əyaləti) illərdir davam edən dərin problemlərin yeni təzahürüdür. Bölgədəki gərginlik etnik, dini və iqtisadi ziddiyyətlərdən qaynaqlanır və tarixi kökləri çox dərindir.

Bəluclar İran, Pakistan və Əfqanıstan arasında bölünmüş böyük etnik qrupdur. İranın payına düşən hissə (əsasən Sistan və Bəlucistan) əhalinin böyük əksəriyyətini təşkil edir – əsasən sünni müsəlmanlar. Ölkənin şiə-pers mərkəzli siyasəti isə onları həmişə “ikinci dərəcəli” vətəndaş kimi görür. Pəhləvi dövründə, yəni şah rejimində də mərkəzləşdirmə siyasəti aparılırdı, amma 1979-cu il İslam inqilabından sonra vəziyyət daha da kəskinləşdi. Yeni rejim sünni bəlucları ideoloji təhlükə kimi qəbul etdi. Məscidlər bağlandı, dini məktəblər məhdudlaşdırıldı, bölgəyə şiə missionerlər göndərildi. Təhsil və dövlət işlərində fars dili və şiə identikliyi dominant idi. Nəticədə iqtisadi gerilik dərinləşdi: əyalət İranda ən yoxsul regionlardan biri olaraq qaldı – aşağı savadlılıq, işsizlik, su qıtlığı və inkişafın olmaması. 2000-ci illərin əvvəllərində silahlı müqavimət başladı. Əvvəlcə Cundullah (Allahın Əsgərləri) qrupu fəallaşdı, sonra onun parçalanmasından Ceyş əl-Ədl (Ədalət Ordusu) yarandı. Bu qruplar həm etnik bəluc hüquqlarını, həm də sünni icmasının müdafiəsini önə sürürlər. Onlar polis və hərbi postlara, sərhəd qoşunlarına hücumlar təşkil edirlər. 2010-cu ildə Cundullah lideri Əbdülməlik Rigi edam edildi, amma mübarizə dayanmadı. Son illərdə hücumlar yenidən artıb – xüsusilə 2022-ci il Zahedanda 100-dən çox etirazçının öldürülməsi ilə nəticələnən “Qanlı Cümə” hadisəsindən sonra.

Son hücumlar rejimin zəif nöqtələrini göstərir. İranda iqtisadi böhran, xarici müharibələr və daxili repressiyalar fonunda periferiyadakı etnik qruplar arasında narazılıq yenidən qaynayır. Bəluc qrupları artıq daha koordinasiyalı hərəkət edir – bəzi məlumatlara görə, Xalq Mübarizləri Cəbhəsi kimi yeni ittifaqlar yaranıb. Hücumlar əsasən Saravan, Rask, Zəhədan kimi şəhərlərdə baş verir və rejim cavab olaraq güclü əməliyyatlar keçirir, amma bu, problemi həll etmir, əksinə, yeni qarşıdurmalara səbəb olur. Pakistanla sərhəd məsələsi də əlavə gərginlik yaradır. Hər iki ölkə bir-birini digər tərəfdəki militantlara dəstək verməkdə ittiham edir.

Bəlucistan İranda klassik “periferiya problemi” nümunəsidir. İqtisadi inkişaf, etnik-dini diskriminasiyanın aradan qaldırılması və siyasi inklüzivlik olmadan gərginlik davam edəcək. Rejim hazırda çox cəbhədə problemlə üzləşdiyi üçün Bəlucistan onun üçün əlavə “açıq yara”dır. Qısaca desək, bu hücumlar dərin sistem probleminin simptomudur və yaxın gələcəkdə bu vulkanın sönmə ehtimalı azdır. Vəziyyət daha da qızışa bilər, əgər Tehran köklü dəyişikliklərə getməsə.

Jalə Rövşən