Orta Asiya dini geyimləri necə ram etdi — Tarix bizə hansı dərsi öyrədir?
2020-ci illərin birinci yarısından etibarən Mərkəzi Asiya dövlətləri ictimai məkanda dindarlığın vizual təzahürlərini və geyim tərzini milli maraqlar çərçivəsində tənzimləmək mərhələsinə qədəm qoyublar. Şəxsiyyətin tanınmasını çətinləşdirən və milli ənənələrə uyğun gəlməyən geyim elementlərinin — ilk növbədə niqab, çadra, paranca və bəzi qapalı örtüklərin — məhdudlaşdırılmasına yönəlmiş qanunvericilik təşəbbüsləri dünyəvi dövlətçilik prinsiplərinin qorunması zərurətindən irəli gəlir. Region hakimiyyətləri bu addımları ictimai təhlükəsizliyin təmini, dünyəvi quruluşun müdafiəsi, milli həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi və cəmiyyətin ideoloji sabitliyinin qorunması istiqamətində strateji addım kimi qiymətləndirirlər. Bu tədbirlər çərçivəsində şəhər mühitində şəxsiyyətin eyniləşdirilməsi və asayişin təmini kimi praqmatik qanunlar ardıcıl şəkildə həyata keçirilir.
Düşənbənin prinsipial xətti: Milli kimliyin və dünyəviliyin qorunması
Tacikistan ictimai məkanda milli dəyərlərin və dünyəvi həyat tərzinin qorunması məqsədilə ardıcıl və qətiyyətli hüquqi baza formalaşdırıb. Yad təsirlərin qarşısının alınmasına yönəlmiş dövlət siyasətinin mühüm mərhələsi parlamentin hər iki palatasının təsdiqindən sonra Prezident Emoməli Rəhmon tərəfindən imzalanan, 20 iyun 2024-cü il tarixli, 2048 nömrəli “Tacikistan Respublikasında ənənələrin və mərasimlərin tənzimlənməsi haqqında” Qanunun qəbul edilməsi oldu. Sənədin əsas məqsədi 18-ci maddə vasitəsilə milli mədəniyyətə yad hesab edilən, o cümlədən ictimai təhlükəsizlik və ənənələrlə uzlaşmayan geyimlərin idxalına, satışına, təbliğinə və ictimai yerlərdə istifadəsinə aydın hüquqi çərçivə gətirməkdir. Rəsmi orqanlar bu normanı milli adət-ənənələrlə bir araya sığmayan qapalı qara geyimlərin, niqabın və Yaxın Şərq mənşəli yad libasların qarşısını almaq mexanizmi kimi tətbiq edirlər.
Bu addım dövlətin son iyirmi ildə milli maraqları qorumaq üçün atdığı addımların məntiqi davamıdır. 2007-ci ildə Təhsil Nazirliyi məktəblərdə vahid dünyəvi standartları təsdiqlədi, 2009-cu ilə qədər isə bu nizam-intizam qaydaları ali məktəblərə və dövlət idarələrinə də şamil olundu. 2017-ci ilin avqustunda mərasimlər haqqında qanuna edilən düzəlişlərdən başlayaraq dövlət toylarda, dəfn mərasimlərində və ümumxalq bayramlarında zəngin milli irsin təbliğinə üstünlük verdi.
2018-ci ildə Mədəniyyət Nazirliyi milli kimliyi gücləndirmək üçün 367 səhifəlik “Tacikistanda tövsiyə olunan geyimlər üzrə təlimat” vəsaitini təqdim etdi. Bu vəsait 2025-ci ilin əvvəlində yeniləndi. Təlimatda vətəndaşlara estetik, rahat və milli mədəniyyətə uyğun geyim tövsiyələri verilir, ipək atlas, adras və tikməli çakan kimi tarixi parçalar təşviq edilir. Eyni zamanda, təlimat həm ifrat qapalı yad geyimlərin, həm də ifrat açıq-saçıq geyimlərin cəmiyyətin ənənəvi əxlaq normalarına zidd olduğunu vurğulayır.
Dövlətin bu siyasəti rəsmi dini qurumlar tərəfindən də tam dəstəklənir. Tacikistanİslam Mərkəzinin Üləmalar Şurası 26 iyul 2024-cü ildə verdiyi fətvada qara rəngli qapalı örtüklərin tacik xalqının tarixi, coğrafi və dini dəyərlərinə xas olmadığını bildirdi. Teoloji əsaslandırmada qeyd olundu ki, milli üslubda bağlanan, üzü və boyun xəttini açıq saxlayan baş örtükləri həm milli ənənələrə, həm də İslamın mötədil hənəfi məzhəbinə tam uyğundur.
İctimai təhlükəsizlik və hüquqi qayda: Regional tənzimləmə modelləri
Özbəkistan, Qazaxıstan və Qırğızıstan məsələyə ictimai asayişin və dünyəvi təhsil sisteminin qorunması prizmasından yanaşırlar. Bu dövlətlər əsas diqqəti ictimai yerlərdə şəxsiyyətin tanınmasını təmin etməyə və təhsil ocaqlarında dünyəvi nizam-intizamı saxlamağa yönəldirlər.
Özbəkistan qanunvericiliyi ictimai sabitliklə vətəndaşların dini inancları arasında dəqiq balans yaradır. Uzun müddət İnzibati Məsuliyyət Məcəlləsinin 184-1-ci maddəsi ictimai yerlərdə dini libaslara görə məsuliyyət nəzərdə tuturdu. 2021-ci ilin iyulunda “Vicdan azadlığı və dini təşkilatlar haqqında” Qanunun yeni redaksiyası qəbul edildi və gündəlik həyatda baş örtüyü ilə bağlı məhdudiyyətlər aradan qaldırıldı. Lakin təhsil sisteminin dünyəvi xarakterini qorumaq üçün məktəblərdə vahid forma tələbi qüvvədə saxlanıldı.
2023-cü ilin noyabrında Prezident Şavkat Mirziyoyev ictimai təhlükəsizliyi gücləndirən mühüm qanunvericilik dəyişikliklərini təsdiqlədi. Düzəlişlərə əsasən, ictimai yerlərdə şəxsin kimliyini müəyyənləşdirməyə mane olan geyimlərdən — xüsusən niqab və parancadan — istifadəyə görə məsuliyyət müəyyən edildi. Bu addım sırf ictimai asayiş, hüquq qaydası və profilaktika məqsədi daşıyır. Eyni zamanda, tibbi maskalardan, peşə fəaliyyəti və idmanla bağlı vasitələrdən və ya hava şəraitinə uyğun geyimlərdən istifadə üçün tam qanuni istisnalar saxlanılıb.
Qazaxıstanda hüquqi tənzimləmə on il ərzində Təhsil və Elm Nazirliyinin 14 yanvar 2016-cı il tarixli, 26 nömrəli Əmri əsasında uğurla tətbiq olunub. Həmin sənəd bütün şagirdlər üçün bərabər şərait yaradan vahid dünyəvi məktəb formasını təsdiq edir. Valideynlərin məhkəmə müraciətlərini araşdıran Qazaxıstan Ali Məhkəməsi qeyd etdi ki, məktəbin dünyəvi statusu dövlətin hər kəs üçün bərabər və nizamlı təhsil mühiti yaratmaq hüququnun ayrılmaz hissəsidir.
2025-ci ilin iyununda Prezident Kasım-Jomart Tokayev ictimai yerlərdə üzü örtən və şəxsin tanınmasına imkan verməyən geyim və vasitələrin — o cümlədən niqab, balaklava və qapalı maskaların — qadağan olunmasını nəzərdə tutan qanunu imzaladı. Astana bu addımı birbaşa kriminogen risklərin qarşısını almaq və asayişi qorumaq zərurəti ilə izah edir. Dövlət başçısı eyni zamanda cəmiyyəti yad dini təsirlərdən uzaq durmağa, zəngin qazax milli geyim mədəniyyətinə və köklərinə sahib çıxmağa çağırıb.
Qırğızıstan da regiondakı ümumi təhlükəsizlik arxitekturasına uyğun addımlar atıb. 21 yanvar 2025-ci ildə Prezident Sadır Japarov dini fəaliyyət sahəsində qanunvericiliyə dəyişiklikləri imzaladı və 1 fevral 2025-ci ildən Xətalar Məcəlləsinin 127.1-ci maddəsi qüvvəyə mindi. Bu norma ictimai yerlərdə və dövlət idarələrində üzü tam örtən geyimlərin (niqab və paranca) istifadəsini məhdudlaşdırdı.
Qırğızıstan Müsəlmanlarının Dini İdarəsi qanunu tam dəstəkləyərək bildirdi ki, xalqın ənənəvi hənəfi məzhəbi qadınların üzlərini örtməsini tələb etmir; əksinə, ictimai təhlükəsizlik və dövlətin asayiş tələbləri şəxsin üzünün açıq olmasını zəruri edir. Qırğızıstan üzü açıq saxlayan standart hicaba məhdudiyyət qoymur, əsas diqqəti yalnız təhlükəsizlik baxımından risk doğuran elementlərə yönəldir.
Milli təhlükəsizlik, profilaktika və ənənəvi dəyərlər
Region dövlətlərinin bu qərarları qəbul etməsi üç mühüm dövlətçilik amili ilə şərtlənir: terror təhdidlərinə qarşı qabaqlayıcı təhlükəsizlik tədbirləri, milli-mədəni kimliyin qorunması və dünyəvi ictimai sabitliyin möhkəmləndirilməsi.
Dövlətlər üçün ən birinci prioritet milli təhlükəsizliyin qorunmasıdır. Regionun xüsusi xidmət orqanları beynəlxalq radikal şəbəkələrin, xüsusilə "Vilayəti Xorasan" (İŞİD-X) kimi strukturların cəmiyyətə sızmaq cəhdlərini ardıcıl şəkildə neytrallaşdırırlar. 2024-cü ilin martında Moskvadakı "Krokus Siti Holl"da baş verən terror hadisəsi radikallaşmanın hansı təhlükələr doğura biləcəyini göstərdi və region paytaxtlarının profilaktik addımlarını daha da sürətləndirdi.
Müasir şəhər idarəçiliyində "Təhlükəsiz şəhər" sistemləri, videomüşahidə və biometrik sifət-tanıma texnologiyaları cinayətkarlıqla mübarizənin əsas vasitəsidir. İctimai yerlərdə üzün örtülməsi bu texnoloji sistemlərin fəaliyyətini iflic edir. Buna görə də niqab və digər qapalı örtüklərin məhdudlaşdırılması hüquq-mühafizə orqanlarının vətəndaşların təhlükəsizliyini təmin etməsi üçün qaçılmaz və zəruri texniki tələbdir.
Eyni zamanda, dövlətlər cəmiyyəti xaricdən ixrac olunan yad ideoloji təsirlərdən qorumaq məqsədilə yerli milli dəyərləri ön plana çıxarırlar. Dövlət rəhbərləri haqlı olaraq vurğulayırlar ki, Mərkəzi Asiya xalqlarının köklü tarixində qara qapalı örtüklər və üzün tam gizlədilməsi heç vaxt olmayıb. 2024-cü ilin martında Milli Qurultayda çıxış edən Qazaxıstan Prezidenti Tokayev qeyd etmişdir ki, qara yad libaslara bürünmək xalqın mənəvi köklərinə ziddir və cəmiyyət öz zəngin milli irsinə arxalanmalıdır. Tacikistanda da parlaq atlas və çakan kimi milli geyimlər həm mədəni dirçəlişin, həm də yad dini-siyasi cərəyanlara qarşı ideoloji qalxanın əsası kimi təşviq edilir.
Bu siyasətin strateji əsası dünyəvi dövlətçiliyin qorunmasıdır. Dövlət orqanları 1990-cı illərin acı tarixi dərslərini — o cümlədən Tacikistandakı vətəndaş qarşıdurmasını — dərindən təhlil edərək radikal dini hərəkatların ictimai sabitliyi pozmasına imkan verməmək əzmindədir. İctimai məkanda milli və dünyəvi qaydaların təmin edilməsi dövlətin suveren hüququdur və qapalı radikal qruplaşmaların formalaşmasının qarşısını alan ən təsirli profilaktik yoldur.
Qanunun aliliyi və hüquq-mühafizə mexanizmləri
Təhlükəsizliyin təmin olunması və qanunların icrası məqsədilə hər bir ölkə öz daxili şəraitinə uyğun effektiv inzibati nəzarət mexanizmləri tətbiq edir.
Tacikistanda 2024-cü il tarixli, 2048 nömrəli Qanuna və İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 481-ci maddəsinə əsasən, ictimai yerlərdə yad geyimlərin istifadəsinə görə hüquqi məsuliyyət təsbit edilib. Qanuna əməl olunmasını təmin etmək üçün sıravi vətəndaşlara 7 920–8 000 somoni, vəzifəli şəxslərə 39 600 somoni, hüquqi şəxslərə isə 57 600 somoni məbləğində cərimələr tətbiq olunur; təkrar pozuntular zamanı bu məbləğ 86 000 somoniyə çatır. Din Komitəsi, Qadınlar Komitəsi və Daxili İşlər Nazirliyi qanunun icrasına ardıcıl nəzarət edir, ictimai yerlərdə izahat və profilaktika işləri aparır, vətəndaşları milli ənənələrə hörmət etməyə çağırır.
Özbəkistanda 2023-cü ilin noyabr qərarları ilə ictimai yerlərdə üzün tanınmasına mane olan vasitələrin tətbiqinə görə Baza Hesablama Kəmiyyətinin 10–15 misli həcmində cərimə müəyyən edilib. Daxili işlər orqanlarının patrulları və "Təhlükəsiz şəhər" intellektual kameraları vasitəsilə asayiş tam nəzarətdə saxlanılır, qayda pozuntuları operativ şəkildə aşkarlanır.
Qazaxıstanda 2025-ci il qanunvericiliyinə və təhsil standartlarına əsasən, üzün örtülməsinə və məktəblərdə dini elementlərə görə ilk növbədə xəbərdarlıq edilir, qayda bir il ərzində təkrar pozulduqda isə 10 aylıq hesablama göstəricisi məbləğində cərimə tətbiq olunur. Profilaktik xarakter daşıyan bu sistem çərçivəsində ictimai asayiş polisi tərəfindən minlərlə profilaktik söhbət aparılıb və təhsil müəssisələrində nizam-intizam bərqərar edilib.
Qırğızıstanda 2025-ci ilin yanvar düzəlişlərinə əsasən, ictimai yerlərdə və dövlət idarələrində üzü örtən vasitələrdən istifadəyə görə 20 000 som məbləğində inzibati cərimə qüvvədədir. Daxili İşlər Nazirliyi xüsusilə Oş və Cəlal-Abad vilayətlərində maarifləndirici görüşlər və qabaqlayıcı reydlər keçirərək qanunun tələblərini izah edir.
Türkmənistanda isə ictimai nizam və geyim mədəniyyəti formalaşmış dövlət standartları və korporativ etik qaydalar əsasında tənzimlənir. Dövlət qulluqçuları və tələbələr üçün milli ənənələrə söykənən vahid və səliqəli geyim formaları tətbiq edilir ki, bu da cəmiyyətdə vahid həmrəylik mühiti yaradır.
Beynəlxalq yanaşmalar və dövlət maraqlarının üstünlüyü
Mərkəzi Asiya dövlətlərinin öz daxili təhlükəsizliyini təmin etmək üçün atdığı addımlar bəzi xarici dairələr tərəfindən fərqli yozulsa da, region paytaxtları suveren qərarlarına sadiqdirlər. Qərb mərkəzli bəzi təşkilatlar — o cümlədən USCIRF və ya ayrı-ayrı beynəlxalq qurumlar — bu tədbirləri tənqid etməyə çalışsalar da, region ölkələri öz konstitusion quruluşlarını və ictimai asayişi qorumaq məsuliyyətini hər şeydən üstün tuturlar.
Region dövlətləri beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərinə — ictimai təhlükəsizliyin, sağlamlığın və asayişin qorunması məqsədilə zəruri tənzimləmələrin aparılması hüququna əsaslanırlar. Fransa, Belçika, Avstriya və digər Avropa ölkələrində də ictimai yerlərdə üzü örtən geyimlərin analoji şəkildə qadağan edildiyi faktı göstərir ki, Mərkəzi Asiyanın atdığı addımlar qlobal təhlükəsizlik təcrübəsinə tam uyğundur.
Müsəlman dünyasının aparıcı dövlətləri də regionun daxili siyasətinə və suveren hüquqlarına praqmatik və hörmətcil yanaşırlar. Həm İran İslam Respublikası, həm də Türkiyə region dövlətlərinin daxili işlərinə qarışmamaq prinsipini rəhbər tutaraq, iqtisadi, mədəni və strateji tərəfdaşlığın inkişafına üstünlük verirlər. Bu da Mərkəzi Asiyanın atdığı qətiyyətli addımların beynəlxalq arenada praqmatik tərəfdaşlar tərəfindən anlayışla qarşılandığını sübut edir.
Milli dövlətçiliyin və dünyəvi modelin təntənəsi
Mərkəzi Asiyanın dini geyimləri nizamlaması təcrübəsi göstərir ki, region dövlətləri daxili sabitliyi, asayişi və milli birliyi qorumaq üçün qətiyyətli siyasi iradəyə malikdirlər.
Üzün örtülməsinə qoyulan qadağalar həm rəqəmsal təhlükəsizlik sistemlərinin maneəsiz işləməsi, həm də kriminogen risklərin qarşısının alınması baxımından tamamilə əsaslandırılmış və vaxtında atılmış addımlardır. Dövlətlərin təhsil müəssisələrində vahid dünyəvi standartları qoruması gənclərin radikal ideologiyalardan uzaq, müasir elmi biliklərə yiyələnməsinə şərait yaradır.
Milli dəyərlərin dirçəldilməsi, yad və arxaik geyimlərin yerinə parlaq milli irsin təşviq edilməsi xalqların öz tarixi kimliyinə qayıdışını təmin edir. Mərkəzi Asiyanın təcrübəsi bir daha sübut edir ki, dünyəvi dövlətçilik prinsiplərinin qətiyyətlə qorunması, qanunun aliliyi və milli maraqların rəhbər tutulması cəmiyyətdə uzunmüddətli sabitliyin, sülhün və tərəqqinin ən etibarlı təminatıdır.
Qiymət Mahir
