Şəhər havası ağciyərləri necə təhdid edir? - Qorunmağın yolları
Şəhər mühitində havanın çirklənməsi insan sağlamlığına mənfi təsir göstərən əsas ekoloji problemlərdən biridir. Avtomobillərin buraxdığı işlənmiş qazlar, sənaye müəssisələrinin tullantıları, tikinti tozları və müxtəlif yanma prosesləri atmosferə zərərli maddələrin yayılmasına səbəb olur. Bu çirkləndiricilər arasında xüsusilə xırda toz hissəcikləri – PM2.5 və PM10, azot dioksid və yer səviyyəsindəki ozon diqqət çəkir. Onların tənəffüs yollarına daxil olması ağciyərlərdə qıcıqlanma, iltihabi proseslər və müxtəlif tənəffüs problemləri yarada bilər.
Hava çirklənməsinin təsiri yalnız qısa müddətli narahatlıqla məhdudlaşmır. Çirkli havaya uzun müddət məruz qalmaq astma, xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi və digər tənəffüs sistemi problemlərinin yaranma və ağırlaşma riskini artıra bilər. Xüsusilə uşaqlar, yaşlı insanlar, hamilə qadınlar, astma və ürək-damar xəstəliklərindən əziyyət çəkən şəxslər daha həssas hesab olunur. Hava çirkləndiricilərinin kiçik ölçülü hissəcikləri tənəffüs yollarının dərin hissələrinə qədər çata bildiyindən onların təsirini azaltmaq vacibdir.
Ağciyərləri qorumağın ilk addımlarından biri gündəlik hava keyfiyyətini izləməkdir. Havanın çirklənmə səviyyəsi gün ərzində və müxtəlif ərazilərdə dəyişə bilər. Buna görə də hava keyfiyyəti indeksini və müvafiq ekoloji xəbərdarlıqları yoxlamaq tövsiyə olunur. Çirklənmənin yüksək olduğu günlərdə açıq havada uzun müddət qalmaqdan, xüsusilə də intensiv fiziki fəaliyyətdən çəkinmək lazımdır. Bu yanaşma orqanizmin qəbul etdiyi zərərli hissəciklərin miqdarını azaltmağa kömək edir.
Gəzinti və idman zamanı marşrut seçimi də əhəmiyyətlidir. İri avtomobil yollarının, tıxacların və sənaye obyektlərinin yaxınlığında havadakı çirkləndiricilərin konsentrasiyası daha yüksək ola bilər. Buna görə də mümkün olduqda parklar, yaşıllıq əraziləri və nəqliyyatın az olduğu küçələr seçilməlidir. İdmanla məşğul olarkən nəfəsalma intensivləşdiyindən daha çox hava və onun tərkibindəki hissəciklər ağciyərlərə daxil olur. Bu səbəbdən çirklənmənin yüksək olduğu vaxtlarda ağır məşqləri təxirə salmaq və ya qapalı məkanda davam etdirmək daha məqsədəuyğundur.
Evdəki havanın keyfiyyətinə diqqət yetirmək də vacibdir. Çirklənmənin yüksək olduğu günlərdə pəncərələri və qapıları bağlı saxlamaq, mümkün olduqda HEPA filtrli hava təmizləyicilərindən istifadə etmək tövsiyə edilir. Bu filtrlər havadakı xırda hissəciklərin əhəmiyyətli hissəsini tutmağa kömək edir. Lakin otağın ölçüsünə uyğun cihaz seçilməli və filtrlər istehsalçının göstərişlərinə əsasən dəyişdirilməlidir. Hava təmizləyiciləri bütün qaz halında olan çirkləndiriciləri aradan qaldırmadığından onların imkanlarını düzgün qiymətləndirmək lazımdır.
Məişət şəraitində yaranan çirklənmə də ağciyərlərə mənfi təsir göstərə bilər. Siqaret tüstüsü, yemək bişirərkən yaranan tüstü, şam və digər yanma məhsulları qapalı məkanın havasını çirkləndirir. Xüsusilə siqaret tüstüsünün həm aktiv, həm də passiv təsiri tənəffüs sistemi üçün təhlükəlidir. Buna görə evdə siqaret çəkilməməli, yemək bişirilən zaman aspirator işlədilməli və mümkün olduqda çölə çıxan havalandırma sistemi istifadə edilməlidir. Hava çirklənməsinin yüksək olduğu dövrlərdə isə pəncərələri açaraq havalandırma zamanı xarici havanın vəziyyəti nəzərə alınmalıdır.
Maskalardan düzgün istifadə də müəyyən hallarda qorunma vasitəsi ola bilər. Xüsusilə havada PM2.5 kimi xırda hissəciklərin yüksək konsentrasiyası olduqda üzə kip oturan N95 və ya FFP2 tipli respiratorlar onların tənəffüs yollarına daxil olmasını azaltmağa kömək edə bilər. Bununla belə, adi tibbi maskalar və parça örtüklər xırda hissəciklərə qarşı eyni səviyyədə qoruma təmin etmir. Respiratorun burun və ağız hissəsini tam örtməsi, üzə uyğun ölçüdə olması vacibdir. Onlar qaz halında olan bütün zərərli maddələrdən qoruma təmin etmir.
Sağlam həyat tərzi də tənəffüs sisteminin normal fəaliyyətinin qorunmasında mühüm rol oynayır. Balanslı qidalanma, kifayət qədər maye qəbulu və müntəzəm fiziki aktivlik orqanizmin ümumi sağlamlığını dəstəkləyir. Meyvə, tərəvəz və digər antioksidantlarla zəngin qidaların qəbulu hüceyrələrin normal fəaliyyətinə kömək edir. Bununla belə, xüsusi qidaların, vitaminlərin və ya qida əlavələrinin çirkli havanın ağciyərlərə təsirini tam aradan qaldırdığına dair kifayət qədər elmi sübut yoxdur. Əsas məqsəd zərərli maddələrə məruz qalmanı mümkün qədər azaltmaqdır.
Astma, bronxit və digər xroniki tənəffüs xəstəlikləri olan şəxslər hava çirklənməsinə qarşı daha diqqətli olmalıdırlar. Belə insanlar həkim tərəfindən təyin edilmiş dərmanları müntəzəm qəbul etməli, fərdi müalicə planına əməl etməli və çirklənmə artan zaman əlavə tədbirlər görməlidirlər. Davamlı öskürək, xırıltılı nəfəsalma, sinədə sıxılma və təngnəfəslik kimi əlamətlər yarandıqda tibbi yardım almaq vacibdir. Güclü nəfəs darlığı və sinə ağrısı isə təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir.
Beləliklə, şəhər havasının çirklənməsindən ağciyərləri tamamilə qorumaq mümkün olmasa da, düzgün gündəlik vərdişlər vasitəsilə zərərli maddələrin təsirini azaltmaq mümkündür. Hava keyfiyyətinin izlənilməsi, uyğun marşrutların seçilməsi, respiratorlardan düzgün istifadə, qapalı məkanlarda havanın təmiz saxlanılması və tütün tüstüsündən uzaq durmaq əsas qoruyucu tədbirlər sırasındadır. Bununla yanaşı, problemin uzunmüddətli həlli fərdi tədbirlərlə yanaşı, nəqliyyat və sənaye emissiyalarının azaldılması, yaşıllıq sahələrinin genişləndirilməsi və ekoloji standartların gücləndirilməsindən asılıdır.
Aysel Mətləb
