Problem Putindədir, yoxsa imperiya kimi qalmağa çalışan Rusiyada?

Elə ifadələr var ki, bəzən bütöv bir dövrü onlarla siyasi təhlildən daha yaxşı izah edir.

“Onlar üçün Rusiya pis ola bilər, amma Rusiya olaraq qalmalıdır”.

Mənim fikrimcə, məhz bu düstur Dmitri Muratov ətrafında baş verən hazırkı qalmaqalı ən yaxşı şəkildə izah edir. Söhbət Nobel Sülh Mükafatı laureatı, müasir Rusiyanın əsas simalarından biri, Qərbdə demokratik Rusiyanın nümayəndəsi kimi qəbul edilməsinə öyrəşilmiş, belə adlandırılan “mənəvi avtoritetlər”dən gedir.

Son günlərdə məlum olan hadisə son dərəcə səciyyəvidir.

“The Atlantic” nəşrinin məlumatına görə, Rusiya siyasi məhbuslarının azad edilməsindən Rusiyaya qarşı ABŞ sanksiyalarının tədricən yumşaldılması üçün əsas kimi istifadə edilməsi təşəbbüsü ABŞ prezidentinin xüsusi nümayəndəsi Con Koulun Dmitri Muratovla görüşündən sonra ortaya çıxıb. Uzun müddətdir Koul ilə əlaqə yaratmağa çalışan Muratov ona sovet dövründə dissidentlərin azad edilməsi təcrübəsindən danışıb və Rusiya məhbusları haqqında materiallar təqdim edib. Daha sonra Koul bu ideyanı Donald Trampa çatdırıb. Nəşrin məlumatına görə, Tramp belə bir yanaşmanı sınamağa razılaşıb. Hələlik söhbət yalnız təklifdən və mümkün mexanizmin ilkin mərhələsindən gedir. Kreml isə artıq belə danışıqların aparılmadığını bəyan edib və Rusiyada siyasi məhbusların mövcudluğunu ümumiyyətlə inkar edir.

Əvvəlcə əsas məqamı vurğulayım: siyasi məhbusların azad edilməsi, şübhəsiz ki, müsbət haldır. Lakin məsələ tamamilə başqadır.

Niyə Rusiya siyasi məhbuslarının azad edilməsi Ukraynaya qarşı müharibəni davam etdirən dövlətə təzyiqlərin yumşaldılması üçün əsas olmalıdır?

Rusiya dövlətinə təzyiq vasitələrindən biri olan sanksiyalar niyə birdən-birə ayrıca sövdələşmə predmetinə çevrilir və bütün bunların fonunda Ukraynanın taleyi niyə nəzərə alınmır?

Maraqlı məqam da məhz burada başlayır.

Fərz edək ki, cənab Muratov, bəlkə də, insanları həqiqətən də səmimi qəlbdən azad etmək istəyir.

Lakin konkret bir insanın səmimiyyəti onun təklif etdiyi siyasi mexanizmi başqalarına, xüsusilə də Ukraynaya münasibətdə avtomatik olaraq ədalətli etmir.

Ukrayna tərəfi artıq bəyan edib ki, müharibə başa çatana qədər sanksiyaların ləğvinə qarşı çıxacaq. Bu da təəccüblü deyil: Rusiya ilə iqtisadi əlaqələrin bərpası sadəcə “sülh” kimi gözəl səslənən bir sözdən ibarət deyil. Bu, müharibəni davam etdirən dövlət üçün potensial olaraq əlavə resurslar deməkdir.

Lakin bu hadisədə məni maraqlandıran hətta Muratovun özü də deyil. Məni daha dərin bir fenomen — sözdə rus liberalizmi maraqlandırır.

Daha dəqiq desək, onilliklər boyu gələcək “demokratik Rusiyanın” adından danışmaq hüququna iddia edən həmin təbəqə. Çünki burada heyrətamiz bir paradoksla qarşılaşırıq.

Putinə qarşı olmaq, siyasi məhbusların azad edilməsini tələb etmək, repressiyalara qarşı çıxmaq, söz azadlığını müdafiə etmək, Qərbə köçərək Qərb auditoriyasına Kremlin cinayətləri haqqında danışmaq, hətta Ukraynanı səmimi şəkildə dəstəkləmək mümkündür. Lakin bunların heç biri əsas suala cavab vermir: bəs imperiya haqqında nə düşünürsünüz?

Əsl sınaq məhz burada başlayır.

Problem Putindədir, yoxsa imperiya siyasi layihəsi olaraq qalmaqda davam edən Rusiyanın özündə?

Söhbət konkret rejimdən deyil, Moskvanın ətraf əraziləri özünün xüsusi hüquqlarına malik olduğu zona hesab etməsinin tarixi vərdişindən gedir.

Məsələ yalnız rusların azadlığı deyil, həm də ukraynalıların, gürcülərin, moldovanların, azərbaycanlıların, ermənilərin, çeçenlərin və keçmiş imperiyanın bütün digər xalqlarının öz talelərini müstəqil şəkildə müəyyən etmək azadlığıdır.

Və məhz burada rus liberal düşüncəsinin əhəmiyyətli bir hissəsi problemlə üzləşir.

Çünki Kreml sahibini nə qədər dəyişsən də, Rusiya post-sovet məkanında hansısa xüsusi hüquqlara malikdir düşüncəsi qorunub saxlanılırsa, hakimiyyət dəyişir, lakin siyasi düşüncə modeli dəyişmir.

Tarixə nəzər salaq.

Mixail Qorbaçov Soyuq müharibənin başa çatmasında və Şərqlə Qərb arasındakı münasibətlərin köklü şəkildə dəyişməsində oynadığı rola görə Nobel Sülh Mükafatı laureatı oldu. Lakin bu, onun rəhbərliyi dövründə sovet hakimiyyətinin SSRİ-nin müxtəlif bölgələrində, o cümlədən Tbilisi və Bakıda qan tökərək öz əhalisinə qarşı güc tətbiq etməsi faktını aradan qaldırmır. Nobel Komitəsi isə onun daxili siyasətinin bütün nəticələrini deyil, ilk növbədə beynəlxalq miqyasdakı rolunu qiymətləndirirdi.

Andrey Saxarov isə daha mürəkkəb fiqurdur.

Sovet hidrogen bombasının yaradıcılarından biri, sovet sistemi tərəfindən xüsusi rəğbətlə qarşılanan alim, sonradan həmin sistemin məşhur tənqidçisinə və hüquq müdafiəçisinə çevrildi. Akademik Saxarov 1975-ci ildə insan hüquqları, tərksilah və beynəlxalq əməkdaşlıq uğrunda mübarizəsinə görə Nobel Sülh Mükafatına layiq görüldü.

Lakin nədənsə Qarabağdakı separatizm məsələsi müzakirə olunarkən bu sözdə “mənəvi avtoritet” həyat yoldaşı Yelena Bonner-Alixanyanla birlikdə erməni separatçılarının mövqeyini müdafiə etdi. Onun mövqeyi birmənalı şəkildə ermənipərəst idi və Azərbaycan üçün son dərəcə ağrılı nəticələr doğurdu. Bu mövqe, nəticə etibarilə, həmin məsələdə çoxsaylı insan tələfatına gətirib çıxardı.

Burada artıq başqa bir sual ortaya çıxır: insan azadlıq prinsipinin universallığı məsələsini tam həll etmədən necə hamı üçün universal “mənəvi avtoritetə” çevrilə bilər?

Əgər azadlıq dəyərdirsə, o, yalnız rusların öz dövlətindən azad olması ilə məhdudlaşa bilməz. Bu anlayış qonşu xalqların da Rusiya dövlətindən azadlığını əhatə etməlidir. Rus liberal düşüncəsi isə əhəmiyyətli dərəcədə məhz bu sınaqdan keçə bilməyib.

Cənab Muratov məhz ona görə maraqlıdır ki, o, artıq başqa nəsli təmsil edir. O, nə Qorbaçovdur, nə də Saxarov. Bununla belə, Koul ilə bağlı hadisə köhnə problemin yeni formada təzahür etdiyini göstərir: Rusiya siyasi məhbusları mənəvi hekayənin mərkəzinə çevrilir, Ukrayna isə bu hekayənin arxa planında qalır.

Ən ağrılı məqam da məhz budur.

Çünki 2022-ci il fevralın 24-dən sonra Rusiyanın siyasətindən elə danışmaq mümkün deyil ki, sanki müharibə mövcud deyil. Rusiya siyasi məhbuslarının taleyini də siyasi boşluqda müzakirə etmək olmaz.

Əgər eyni zamanda müharibə başa çatmamış təcavüzkar dövlətə təzyiqlərin yumşaldılması təklif edilirsə, Rusiyanın daxili azadlıq problemini onun xarici təcavüzündən ayırmaq mümkün deyil. Xüsusilə də bunu Ukraynanın arxasında həyata keçirmək qətiyyən yolverilməzdir.

Burada ən maraqlı məqam məhz həmin rus liberal mühitinin reaksiyasıdır.

Təklif olunan mexanizm haqqında məlumat yayılan kimi Muratovun ətrafında yenidən ənənəvi mənəvi avtoritet obrazı formalaşmağa başladı. Və burada mənim bütün bu “yaxşı ruslara” ünvanlamaq istədiyim bir sual yaranır: niyə siz bir insanın mənəvi nüfuzunu müdafiə etməyə bu qədər tez hazırsınız, amma hər hansı rus mənəvi avtoritetindən daha üstün tutulmalı olan prinsipi müdafiə etməyə bu qədər nadir hallarda cəhd göstərirsiniz?

Ukrayna alver predmetinə çevrilməməlidir.

Onun ərazisi, təhlükəsizliyi, mövcud olmaq hüququ və öz gələcəyini müstəqil şəkildə müəyyən etmək haqqı Vaşinqtonla Moskva arasındakı danışıqlara əlavə şərt kimi daxil edilə bilməz. Bunlar, xüsusilə də, Rusiyanın daxili problemlərinin həlli müqabilində ödəniləcək bədəllərə çevrilməməlidir.

Problemin əsl mahiyyəti məhz burada üzə çıxır.

Bu “yaxşı ruslar” üçün Rusiya pis ola bilər, amma Rusiya olaraq qalmalıdır. Çünki onlar “bu, alçaq oğludur, amma bizim alçaq oğlumuzdur” prinsipi ilə hərəkət edirlər.

Rusiya Putinin Rusiyası ola bilər — bu, pisdir. Rusiya Yeltsinin Rusiyası ola bilər — bu, artıq daha yaxşıdır. Rusiya Qorbaçovun Rusiyası ola bilər — bu, lap yaxşıdır. Rusiya hətta demokratik ölkəyə də çevrilə bilər. Təki o, ənənəvi tarixi mənada Rusiya olaraq qalsın — ətrafında xüsusi maraq dairəsi olan böyük dövlət kimi. Müasir Rusiyanın bu “mənəvi avtoritetlərinin” bütün mahiyyəti də məhz bundan ibarətdir.

Amma Rusiyanın belə bir mövqe ortaya qoymasını təsəvvür etmək — “Ukrayna, Gürcüstan, Moldova, Azərbaycan, Ermənistan, Belarus və Mərkəzi Asiya ölkələri bizim təsir dairəmiz deyil. Rusiya ərazisində yaşayan əsarət altına alınmış xalqların bir çox nümayəndələri də bizim Rusiya üçün tələb etdiyimiz suverenlik hüququ ilə eyni hüquqa malikdirlər” — nədənsə bir çox rus liberalının hələ də gəlib çata bilmədiyi etirafdır.

Məhz buna görə də problem Putindən qat-qat dərindir. Prezident Putin bir insan və siyasi rejimdir, imperiya təfəkkürü isə bütöv bir sistemdir.

Putini aradan götürüb sistemi qoruyub saxlamaq mümkündür. Seçkilər keçirib sistemi saxlamaq mümkündür. Siyasi məhbusları azad edib sistemi qorumaq mümkündür. Hətta demokratik Rusiya qurub sistemi saxlamaq da mümkündür — bir şərtlə ki, demokratiya yalnız Rusiyanın daxilində tətbiq olunsun, onun hüdudlarından kənarda isə “xüsusi maraqlar” qüvvədə qalsın.

Belə olan halda qarşımıza yeni Rusiya deyil, yeni fasad arxasında gizlənən köhnə imperiya çıxacaq. Məhz buna görə də Muratovla bağlı hazırkı hadisənin Rusiyada və Ukraynada niyə bu qədər fərqli reaksiyalara səbəb olduğunu başa düşürəm.

Rus liberal dünyasının bir hissəsi üçün bu, humanitar təşəbbüsdür. Ukrayna üçün isə müharibə və təhlükəsizlik məsələsidir.

Mənim üçün isə bu, ilk növbədə Rusiyanın postimperiya şüurunun lakmus kağızıdır. Və bu, növbəti dəfə çox xoşagəlməz bir həqiqəti üzə çıxarır: Rusiyanı Putindən azad etmək istəyənlərin bir qismi Rusiyanı imperiyadan azad etməyə hələ də cəsarət etməyib. Halbuki bu olmadan “yeni Rusiya” haqqında bütün söhbətlər sadəcə dekorasiyaların dəyişdirilməsindən ibarət olaraq qalır.

Çünki həqiqi demokratik Rusiya bir gün rus liberal düşüncəsinin onilliklər boyu dilə gətirməkdən yayındığı fikri açıq şəkildə bəyan etməlidir: Rusiyanın azadlığı başqa bir xalqın azadlığının başladığı yerdə başa çatır. Əgər rusların azadlığı naminə ukraynalıları öldürən dövlətə təzyiqləri yumşaltmaq lazımdırsa, bu, artıq universal əxlaq deyil, milli mənsubiyyətlə məhdudlaşan riyakar əxlaqdır. Belə olduqda isə hər şey son dərəcə aydınlaşır.

Cənab Muratov və “yaxşı ruslar” üçün müasir Rusiya pis ola bilər, lakin o, imperiya təfəkkürünü qoruyub saxlayan Rusiya olaraq qalmalıdır. Bu isə o deməkdir ki, simalar, şüarlar, prezidentlər, “mənəvi avtoritetlər” dəyişəcək, amma imperiya yaşamağa davam etməlidir.

Uinston Çörçillin bir vaxtlar dediyi kimi: “Sakitləşdirici siyasət yürüdən şəxs timsahı yedizdirən və timsahın onu ən axırda yeyəcəyinə ümid edən adamdır”.

Ramiz Yunus

“Xəzər” Universitetinin Siyasi elmlər üzrə professoru