İndi Azərbaycan tarixində məğlub Kürəkçay yox, qalib Zəngəzur var!

1805-ci ilin may ayında Yelizavetpolun (indiki Gəncə) yaxınlığında, Kürəkçay sahilində tarix üçün mühüm əhəmiyyət daşıyan hadisə baş verdi. Burada iki ayrı düşərgə qurulmuşdu: birində Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan və onun yaxın əyanları, digərində isə Rusiya imperiyasının Qafqazdakı hərbi-siyasi maraqlarını təmsil edən general Pavel Sisianov rəhbərliyindəki qoşunlar yerləşirdi. Uzun sürən siyasi danışıqlardan sonra 14 may 1805-ci ildə tərəflər arasında tarixə Kürəkçay müqaviləsi kimi düşən sənəd imzalandı.

Müqavilənin giriş hissəsində qeyd olunurdu ki, Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan öz ailəsi, varisləri və hakimiyyəti altında olan torpaqlarla birlikdə Rusiya İmperiyasının himayəsini qəbul edir və imperiyanın təbəəliyinə keçməyə razılıq verir. Bununla İbrahimxəlil xan yalnız öz adından deyil, həm də gələcək nəsillər adından Iran daxil olmaqla digər dövlətlərdən asılılığı rədd etdiyini bəyan edirdi.

Kürəkçay müqaviləsinin maddələri Qarabağ xanlığının siyasi gələcəyini köklü şəkildə dəyişdirdi. Müqavilənin birinci maddəsinə əsasən xanlıq müstəqil siyasi subyekt kimi fəaliyyət göstərmək imkanını itirir, xan yalnız Rusiya imperatoruna sədaqət andı içirdi. Bu, faktiki olaraq Qarabağ xanlığının suverenliyinin məhdudlaşdırılması demək idi.

Sənədin digər maddələrində Rusiya tərəfi xanlığın ərazi bütövlüyünə təminat verdiyini bildirsə də, sonrakı hadisələr göstərdi ki, bu təminat daha çox imperiyanın siyasi maraqlarına uyğun şəkildə şərh olunurdu. Xanlığın xarici siyasət sahəsində müstəqilliyi tamamilə məhdudlaşdırıldı; İran, Osmanlı və digər qonşu dövlətlərlə əlaqələr yalnız Rusiya vasitəsilə mümkün idi.

Hərbi baxımdan da müqavilə Qarabağ üzərində imperiya nəzarətini gücləndirdi. Şuşa qalası  ərazisində rus qarnizonunun və artilleriya hissələrinin yerləşdirilməsi regionda birbaşa hərbi nəzarətin formalaşdırılması idi. Eyni zamanda xanlığın hər il Rusiya xəzinəsinə bac ödəməsi iqtisadi asılılığı daha da dərinləşdirirdi. Müqavilənin şərtlərinə əsasən İbrahimxəlil xanın nəvəsinin Tiflisə göndərilməsi isə siyasi sədaqətin təmin olunması üçün tətbiq edilən klassik girov mexanizmlərindən biri idi.

Kürəkçay müqaviləsi yalnız Qarabağ xanlığının deyil, ümumilikdə Azərbaycan torpaqlarının taleyində dönüş nöqtəsinə çevrildi. Bu sənəd sonradan Cənubi Qafqazda Rusiya imperiyasının möhkəmlənməsi və Azərbaycan xanlıqlarının mərhələli şəkildə siyasi müstəqilliyini itirməsi prosesinin toxumu oldu.  Müqaviləni imzalamasına baxmayaraq, xanın ailəsi ilə birlikdə rus mayoru Lisaneviç tərəfindən vəhşicəsinə qətlə yetirilməsi xalqın nifrətini alovlandırdı.

Azərbaycan xalqı bu asılılığı dərhal qəbul etmədi və müxtəlif dövrlərdə buna qarşı narazılıqlar və mübarizələr baş verdi.

Sonrakı illərdə çar Rusiyasının müstəmləkə siyasətinə qarşı müxtəlif üsyanlar baş verdi. 1830-cu illərdə Şəki, Quba və Lənkəran bölgələrində üsyanlar qeydə alındı. Bu çıxışlar əsasən yerli idarəetməyə və ağır inzibati qaydalara qarşı idi.

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda milli oyanış gücləndi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Həsən bəy Zərdabi, Mirzə Fətəli Axundzadə və Əlimərdan bəy Topçubaşov kimi ziyalılar milli şüurun formalaşmasında mühüm rol oynadılar.

1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldı. Bu, ölkənin ilk demokratik respublikası idi və qısa müddət də olsa dövlət müstəqilliyi bərpa olundu. Lakin 1920-ci ildə sovet ordusunun müdaxiləsi ilə Cümhuriyyət süqut etdi.

Sovet dövründə də müxtəlif etirazlar və müqavimət halları oldu. 1920-ci ildə Gəncə üsyanı buna nümunədir. 1937-ci il repressiyaları zamanı isə bir çox ziyalılar repressiyaya məruz qaldı.

1988–1991-ci illərdə müstəqillik hərəkatı yenidən gücləndi. Xalq meydanlarda azadlıq tələbi ilə çıxış etdi. 1990-cı ilin 20 Yanvar hadisələri bu prosesdə mühüm və faciəli mərhələ oldu.

1990-cı illərin əvvəllərində ölkədə siyasi böhran hökm sürürdü. Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra dövlət idarəçiliyi sabitləşdirildi və iqtisadi inkişaf üçün əsaslar yaradıldı.

Azərbaycan xalqının bu 200 illik əsarət zənciri 44 günlük Vətən müharibəsi və ondan sonrakı antiterror tədbirləri ilə birdəfəlik qırıldı. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında qazanılan tarixi Zəfər, əslində təkcə ərazilərimizin azad edilməsi deyil, həm də iki əsr əvvəl təməli qoyulmuş geosiyasi asılılığın — "Kürəkçay", "Gülüstan" və "Türkmənçay"ın gətirdiyi ağır tarixi yükün aradan qaldırılmasıdır.

Müzəffər Ali Baş Komandanın iradəsi ilə Şuşada ucaldılan bayrağımız, 1805-ci ildə imzalanmış o məlum sənədin Azərbaycan xalqı üzərindəki bütün qara kölgələrini sildi. Bu qələbə ilə Azərbaycan öz suverenliyini tam bərpa edərək, tarixin ədalətini yenidən təmin etdi.

Jalə Rövşən