Avropada son 300 ildə savaşları kimlər udub? Rusiyanı gözləyən aqibət - TƏHLİL

08.10.2026 15:02 Təhlil

Son üç əsrdə Avropada böyük müharibələrin taleyini orduların canlı qüvvəsindən çox, iqtisadi güc və qurulan koalisiyalar həll edib. 1721-ci il Niştadt sülhündən tutmuş bugünkü Ukrayna müharibəsinə qədər qitədə təkbaşına hegemonluq etmək istəyən hər bir qüvvə sonda daha geniş ittifaqın qarşısında məğlubiyyətə uğrayıb: XIV Lüdovik, Napoleon, Vilhelm Almaniyası və Hitler.

Bu yazı həmin üç yüz ili konkret rəqəmlərlə təhlil etmək cəhdidir. Məqalə hazırlanarkən "Correlates of War" (COW) layihəsinin dövlətlərarası müharibələr bazası, Cek Levinin böyük dövlətlər sistemi üzrə müharibə statistikası, Pol Kennedinin "Böyük dövlətlərin yüksəlişi və süqutu" əsəri, Lüdviq Dehionun Avropa güc balansı haqqında klassik tezisi, SIPRI-nin hərbi xərclər bazası və RUSI-nin Ukrayna müharibəsinə dair analitik təhlilləri əsas götürülüb. Göstəricilər mənbələrdən asılı olaraq fərqləndiyi üçün mətndə hər bir rəqəmin hansı hesablamaya və mənbəyə söykəndiyi aydın şəkildə qeyd olunub.

Xəritə: həlledici döyüşlər

Xəritədəki 18 döyüşdən 6-sı Britaniyanın daxil olduğu koalisiyanın, 5-I Rusiya və SSRİ-nin qələbəsidir. Qərbdə döyüşlərin çoxu Mərkəzi Avropada, alman və çex torpaqlarında baş verib. Şərqdə Poltava, Borodino, Stalingrad və Kursk Rusiyanın müdafiə müharibələrinin dönüş nöqtələridir.

Üç əsrin böyük müharibələri

On bir böyük müharibədən doqquzunun qalibi koalisiya olub, tək vuruşub qalib gələn yalnız Prussiyadır və o da məhdud məqsədlə. Cədvəldə döyüş itkiləri Cek Levinin hesablamasıdır (yalnız hərbi ölümlər, mülki əhali daxil deyil). COW bazası 1816-dan başlayır, ona görə XVIII əsr üçün Levi əsas götürülüb.

Cədvələ daxil olmayan, Azərbaycan üçün isə həlledici bir xətt də var: Rusiya-Osmanlı və Rusiya-İran müharibələri. Rusiya XVIII–XIX əsrlərdə Osmanlıya qarşı beş müharibəni qazandı, İranla müharibələr isə Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələri ilə Azərbaycanın ikiyə bölünməsi ilə bitdi. Avropanın qərbində tarazlıq qurulanda şərqində imperiya genişlənirdi.

Kim nə qədər qazanıb

Üç əsrdə müharibəni məğlub tərəfdə bitirməyən yeganə böyük dövlət Britaniyadır. Prussiya-Almaniya 1914-ə qədər ən uğurlu güc idi, iki dünya müharibəsində isə əldə etdiyi hər şeyi itirdi. Rusiya qələbələrinin yarısını müdafiə müharibələrində qazanıb.

Əsas götürülən 12 müharibə: Böyük Şimal, İspaniya və Avstriya varisliyi, Yeddiillik, Fransa inqilabi, Napoleon, Krım, 1866 Avstriya-Prussiya, 1870 Fransa-Prussiya, 1877 Rusiya-Osmanlı, I və II Dünya müharibələri. Nəticə sülh müqaviləsinə görə qiymətləndirilib: ərazi və ya status qazanan qalib, itirən məğlub, status-kvo ilə bitən qeyri-müəyyən sayılıb.

İnternetdə yayılan "Rusiya 40 faiz, Almaniya 30 faiz" kimi bölgülər heç bir sayma metoduna əsaslanmır. Real mənzərə daha maraqlıdır. Britaniya Avropada heç vaxt tək vuruşmayıb: koalisiyanı maliyyələşdirib, dənizi bağlayıb, quru cəbhəsində müttəfiq ordularına arxalanıb. Prussiya isə qələbələrini Bismarkın formulu ilə qazanıb: düşməni diplomatik təcrid et, qısa müharibə apar, məqsədi məhdud saxla. Vilhelm II və Hitler bu formuldan imtina edəndə qələbə seriyası da bitdi.

Üç qanunauyğunluq

Birincisi: son eskudo. İspan diplomatı və sərkərdəsi Bernardino de Mendosa 1595-ci ildə yazmışdı ki, qələbə sonuncu eskudosu olan tərəfə qalır. Pol Kennedi 1987-ci ildə bu fikri "Böyük dövlətlərin yüksəlişi və süqutu" kitabının əsas tezisinə çevirdi: uzun koalisiya müharibələrində ordunun keyfiyyətindən çox iqtisadi baza və kredit qabiliyyəti həlledicidir. Britaniyanın XVIII əsrdəki üstünlüyü də buradan gəlir. London borcu Parisdən ucuz tapırdı, ona görə Fransadan çox müharibə apara bilirdi. II Dünya müharibəsində də müttəfiqlərin sənaye potensialı Oxu ölkələrini dəfələrlə üstələyirdi və bu fərq 1943-dən sonra cəbhədə görünməyə başladı.

İkincisi: hegemoniya cəhdi cəbhə yaradır. Alman tarixçisi Lüdviq Dehio 1948-ci ildə Avropa tarixini belə oxuyurdu: qitəni tək idarə etmək istəyən hər güc kənardakı iki nəhəngi, dənizdəki Britaniyanı və şərqdəki Rusiyanı eyni anda öz əleyhinə birləşdirir. XIV Lüdovik, Napoleon, Vilhelm Almaniyası və Hitler bu sxemlə məğlub oldu. Qayda mütləq deyil: Prussiya 1866 və 1870-də hücum edib qazandı, Rusiya Osmanlıya qarşı hücum müharibələrinin demək olar hamısını uddu. Fərq məqsəddə idi. Məhdud ərazi istəyən hücumçu qalib gəlirdi, bütün sistemi dəyişmək istəyən uduzurdu.

Üçüncüsü: koalisiya və dəniz. Britaniyanın üç əsrlik rekordu bir strategiyanın nəticəsidir: dəniz blokadası, müttəfiqlərə subsidiya, quruda başqasının ordusu. ABŞ 1945-dən sonra bu modeli NATO vasitəsilə qlobal miqyasa çıxardı. SIPRI-yə görə 2025-ci ildə NATO-nun 32 üzvü hərbiyə 1 581 milyard dollar xərclədi, bu da dünya hərbi xərclərinin 55 faizidir. Rusiyanın göstəricisi 190 milyard dollardır, ÜDM-in 7,5 faizi. Mendosanın düsturu ilə ölçsək, nisbət təxminən səkkizə birdir.

Ukraynanın dərsi və növbəti müharibə

Ukrayna müharibəsi dronun döyüş meydanını dəyişdiyini göstərdi, amma üç əsrlik qaydanı ləğv etmədi: uzun müharibəni yenə sənaye və pul həll edir. Müharibə beşinci ilindədir və heç bir tərəf strateji məqsədinə çatmayıb. Son bir ildə Rusiya Ukrayna ərazisinin təxminən 0,5 faizini tuta bilib, proqnoz platforması Metaculus 2026-cı ilin sonuna qədər atəşkəs ehtimalını 15 faiz qiymətləndirir. Sentyabrda Kiyev və Moskva oktyabrda üçtərəfli danışıqlara qayıtmağın mümkün olduğunu bildirdi, ərazi məsələsi isə həll olunmamış qalır.

Dəniz. 2022-ci ilin aprelində Qara dəniz donanmasının flaqmanı "Moskva" kreyseri Ukrayna raketləri ilə batırıldı, sonrakı illərdə donanmanın böyük hissəsi Sevastopoldan Novorossiyskə çəkildi. Bunu "Rusiya 300 ildə ilk dəfə donanmasız qaldı" kimi təqdim etmək tarixən yanlışdır: 1856-cı il Paris sülhü Rusiyaya Qara dənizdə hərbi donanma saxlamağı on beş il qadağan etmişdi. Amma mənzərə göstəricidir: donanması olmayan Ukrayna dəniz dronları və raketlə Qara dənizin qərbini açıq saxladı.

Dron və mərmi. Dron cəbhəni "şəffaf" etdi, iri tank kolonnalarının manevri demək olar mümkünsüz oldu. Bununla belə, müharibə köhnə sənaye məntiqinə qayıtdı: gündə on minlərlə artilleriya mərmisi, milyonlarla ucuz dron, sıradan çıxan texnikanın sürətli əvəzlənməsi. RUSI analitiki Aleks Verşinin 2022-ci ildə bunu "sənaye müharibəsinin qayıdışı" adlandırmışdı. Deməli, növbəti müharibədə üstünlük çipi, mərmini, partlayıcını və əsgəri illərlə kütləvi tədarük edə bilən tərəfə keçəcək. Rusiya mikroelektronikanı sanksiyalara baxmayaraq üçüncü ölkələr, əsasən Çin vasitəsilə alır; Avropa da qabaqcıl çiplərdə Asiyadan asılıdır. Bu sahədə heç kimin tam suverenliyi yoxdur.

NATO ilə Rusiya arasında üç ssenari.

1. Qısa və məhdud toqquşma. Baltikyanıda, Suvalki dəhlizində və ya Narva ətrafında insident sürətlə böyüyə bilər. 1999-cu il Kosovo kampaniyası ilə müqayisə yanlışdır: o əməliyyat 78 gün çəkdi və nüvə silahı olmayan kiçik dövlətə qarşı aparıldı. Rusiyaya qarşı istənilən hava kampaniyası nüvə eskalasiyası riskini daşıyır.

2. Uzun köhnəlmə müharibəsi. Burada Mendosanın düsturu tam işləyir: NATO-nun hərbi xərcləri Rusiyanınkından təxminən səkkiz dəfə çoxdur, Avropanın NATO üzvləri təkcə 2025-ci ildə 559 milyard dollar xərclədi. Ancaq pul silaha çevrilmək üçün zavod və vaxt tələb edir, Avropanın zəif yeri də məhz istehsal gücüdür.

3. Ən realı: açıq müharibəsiz təzyiq. Hava məkanına dron girişləri, kabel və enerji infrastrukturuna təxribat, kiberhücumlar, seçkilərə müdaxilə. 2025-ci ilin payızında Polşa və Danimarkada yaşanan dron insidentləri bu modelin ilk nümunələri idi.

Azərbaycan üçün nəticələr

Azərbaycanın 2020 və 2023-cü il qələbələri üç əsrlik Avropa qanunauyğunluqlarının üçünə də uyğun gəlir: iqtisadi üstünlük, möhkəm müttəfiq və məhdud, beynəlxalq hüquqla əsaslandırılmış məqsəd.

Neft-qaz gəlirləri Azərbaycana uzun illər Ermənistanın bütün dövlət büdcəsindən böyük hərbi büdcə saxlamağa imkan verdi. Mendosanın "son eskudo" qaydası Qafqazda da işlədi.

44 günlük müharibədə (27 sentyabr-10 noyabr 2020) Bayraktar TB2 və patrul edən sursatlar hava hücumundan müdafiə sistemlərini və artilleriyanı sıradan çıxardı. Qərb hərbi analitikləri bu müharibəni dron dövrünün ilk dövlətlərarası müharibəsi kimi öyrəndi, Ukrayna təcrübəsi bu nəticəni sonradan genişləndirdi. Qələbəni isə dron tək həll etmədi: quru qoşunlarının, xüsusən xüsusi təyinatlıların dağlıq ərazidə əməliyyatı Şuşanı qaytardı.

Britaniyanın üç əsrlik dərsi koalisiyasız qələbənin olmadığıdır. Türkiyə ilə Şuşa bəyannaməsi (2021) bu dərsin regional tətbiqidir. Azərbaycanın üstünlüyü onda idi ki, böyük dövlətlərin heç biri onun əleyhinə birləşmədi.

Bismark kimi, Azərbaycan da konkret və dar məqsəd qoydu: BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü il qətnamələrində tanınmış sərhədlərin bərpası. 2023-cü ilin sentyabrında bir günlük antiterror əməliyyatı bu prosesi tamamladı. Hegemoniya iddiası olmayan dövlət koalisiya qəzəbi oyatmır, Dehionun sxemi də ona tətbiq olunmur.

Qapalı Xəzərə çıxışı olan Azərbaycan üçün Britaniyanın dəniz rolunu nəqliyyat dəhlizləri oynayır. Bakı-Tbilisi-Ceyhan, TANAP, Orta Dəhliz və 2025-ci il Vaşinqton razılaşmasından sonra gündəmə gələn Zəngəzur marşrutu ölkəni Avropa ilə Asiya arasında əvəzolunmaz tranzit halqasına çevirir. Britaniya modelinin Qafqaz variantı budur: başqalarının ticarəti sənin təhlükəsizliyinə maraq yaradır. Risk də buradadır. Rusiya ilə NATO arasında gərginlik dərinləşdikcə Cənubi Qafqaz yenidən böyük dövlətlərin rəqabət meydanına çevrilə bilər, kiçik dövlətin manevr imkanı isə daralır.