80 illik nizam iflic vəziyyətində - ABŞ Avropanı tərk edir?

II Dünya Müharibəsindən sonra qurulan beynəlxalq sistem artıq 80 ildir ki, mövcuddur.

Bu sistem vaxtilə dünyanı sabitləşdirmək, böyük güclər arasında birbaşa toqquşmaların qarşısını almaq və müəyyən qaydalar çərçivəsində əməkdaşlığı təmin etmək üçün yaradılmışdı.

Lakin bu gün o, getdikcə daha çox tənqid olunur: qlobal problemləri həll edə bilmir, qərarvermə mexanizmləri iflic vəziyyətinə düşüb, institutlar isə reallığa yetişə bilmir. Kent Universitetinin siyasət üzrə fəxri professoru Riçard Sakva Valday Müzakirə Klubunun kənarında Sputnik-ə verdiyi müsahibədə məhz bu reallığı vurğulayıb.

Onun sözləri ilə desək, sistem “çox yorğun”dur və “iflic” vəziyyətindədir. Amma o, bunun Qərbin süqutu anlamına gəlmədiyini, daha çox transformasiya prosesi olduğunu bildirib.

Sakvanın müşahidəsi diqqətəlayiqdir. 1945-ci ildə yaradılan nizam – BMT, Bretton-Vuds sistemi, sonralar NATO və digər Qərb mərkəzli strukturlar – əsasən ABŞ-nin liderliyi və Qərbin daxili birliyi üzərində qurulmuşdu. Uzun onilliklər boyu bu nizam nisbi sabitlik təmin etdi. Lakin dünyanın güc balansında köklü dəyişikliklər baş verdi. Çin iqtisadi və texnoloji güc mərkəzinə çevrildi, Rusiya öz maraqlarını daha açıq şəkildə müdafiə etməyə başladı, qlobal Cənub isə sadəcə Qərbin qərarlarını qəbul edən tərəf olmaqdan imtina etdi.

Bu şəraitdə 1945-ci il modelinin köhnəlmiş mexanizmləri – veto hüququ, Qərb mərkəzli maliyyə institutları, təhlükəsizlik arxitekturası – artıq real problemlərə cavab verə bilmir. Ukrayna münaqişəsi, Yaxın Şərqdəki gərginliklər, iqlim böhranı, texnoloji rəqabət – bunların heç biri köhnə alətlərlə həll olunmur.

Sakva xüsusilə ABŞ-Avropa münasibətlərindəki dəyişikliyə diqqət çəkir.

Vaxtilə Qərb bloku vahid görünürdü. İndi isə ABŞ Avropadan “çıxmır”, amma onunla işləmə tərzini dəyişir. Bu, sadəcə taktiki bir addım deyil.

Amerika öz diqqətini getdikcə daha çox Hind-Sakit okean regionuna yönəldir, Avropanı isə daha çox öz problemləri ilə baş-başa qoyur.

Avropa isə bu reallığa hazır deyil. Strateji muxtariyyət haqqında danışır, amma real hərbi və texnoloji potensialı hələ də məhduddur. Nəticədə Qərb daxilində fərqli maraqlar daha açıq şəkildə üzə çıxır. Bəziləri bunu “Qərbin süqutu” kimi qiymətləndirir. Sakva isə daha dəqiq diaqnoz qoyur: süqut yox, transformasiya.

Bu transformasiyanın mahiyyəti nədir? Birincisi, unipolar dünyanın sona çatması. İkincisi, beynəlxalq institutların legitimliyinin azalması. Üçüncüsü, yeni güc mərkəzlərinin – BRİKS ölkələri, regional təşkilatlar – daha böyük rol oynaması. Köhnə sistem bu dəyişiklikləri udmaqda çətinlik çəkir. O, ya islah olunmalı, ya da tədricən yeni reallıqlara uyğunlaşmalıdır. Amma islahat prosesi çox ləng gedir. Böyük dövlətlərin maraqları toqquşduğu üçün kompromis tapmaq getdikcə çətinləşir.

Sakva Qərbin “dağıldığını” iddia etmir, 80 illik nizamın öz funksiyasını əvvəlki kimi yerinə yetirə bilmədiyini  və dəyişikliyin  qaçılmaz olduğunu deyir.

Bu dəyişiklik xaotik və təhlükəli ola bilər, amma eyni zamanda yeni tarazlıq axtarışına da yol aça bilər. Əsas sual budur: böyük güclər köhnə vərdişlərdən vaz keçib, daha realist və çoxqütblü bir nizam qurmağa hazırdırmı? Yoxsa mövcud institutları öz maraqlarına tabe etməyə çalışaraq iflic vəziyyətini daha da dərinləşdirəcəklər?

Bu gün beynəlxalq siyasətin əsas dramı məhz bu sualın ətrafında cərəyan edir.

1945-ci il sistemi hələ tam süqut etməyib, amma artıq köhnə halı ilə yeni dünyanı idarə edə bilmir. Transformasiya prosesi davam edir. Və bu prosesin nəticəsi təkcə Qərbin yox, bütün dünyanın gələcəyini müəyyən edəcək.

Jalə Rövşən