Herpes virusu immunitet zəifləyəndə niyə aktivləşir?
Herpes (uçuq) virusu orqanizmdə uzun müddət gizli qala bilən və müəyyən şəraitdə yenidən aktivləşərək dəridə səpgilərə səbəb olan virus infeksiyasıdır.
Dodaq ətrafında yaranan kiçik, maye ilə dolu qabarcıqlar bu infeksiyanın ən çox tanınan əlamətlərindəndir. Lakin virusun aktivləşməsi yalnız immunitetin zəifləməsi ilə bağlı deyil. Stress, qızdırma, günəş şüalarına uzun müddət məruz qalmaq və digər amillər də təkrarlanan uçuq epizodlarına səbəb ola bilər.
Herpes virusunun iki əsas növü var: HSV-1 və HSV-2. HSV-1 daha çox ağız və dodaq ətrafında yaranan uçuqla əlaqələndirilir, HSV-2 isə əsasən genital herpesə səbəb olur. Bununla belə, hər iki virus növü müxtəlif nahiyələrdə infeksiya yarada bilər. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, 50 yaşdan aşağı təxminən 3,8 milyard insan HSV-1 virusuna yoluxub. İnfeksiyaya yoluxanların əksəriyyətində isə nəzərəçarpan əlamətlər olmaya bilər.
Virus orqanizmə daxil olduqdan sonra dəri və ya selikli qişa hüceyrələrində çoxalır, daha sonra hissi sinirlər boyunca hərəkət edərək sinir düyünlərində gizli vəziyyətdə qala bilir. Bu mərhələ latent infeksiya adlanır. Virusun genetik materialı sinir hüceyrələrində qalır, lakin aktiv çoxalma prosesi məhdudlaşır. İmmunitet sistemi infeksiyaya nəzarət etsə də, virusu tamamilə orqanizmdən təmizləyə bilmir. Buna görə də uçuq sağaldıqdan sonra belə virus bədəndə qalmağa davam edir.
İmmunitet sistemi bu prosesə əsasən T-limfositlər və interferonlar kimi müdafiə mexanizmləri vasitəsilə nəzarət edir. Xüsusilə T-hüceyrələri virusun aktivliyinin məhdudlaşdırılmasında mühüm rol oynayır. İmmunitetin fəaliyyəti zəiflədikdə orqanizmin virusun çoxalmasını nəzarətdə saxlamaq qabiliyyəti azala bilər. Nəticədə virus yenidən aktivləşərək sinirlər boyunca dəriyə və ya selikli qişaya doğru hərəkət edir. Bununla belə, immunitetdə nəzərəçarpan problem olmayan insanlarda da herpes təkrarlana bilər.
Herpesin aktivləşməsinə səbəb olan amillər müxtəlifdir.
Yüksək hərarətlə müşayiət olunan xəstəliklər, emosional stress, günəşin ultrabənövşəyi şüaları, dərinin zədələnməsi, cərrahi müdaxilələr və hormonal dəyişikliklər virusun yenidən aktivləşməsi ilə əlaqələndirilir. Bəzi insanlarda bu amillərdən biri uçuğun yaranmasına səbəb olduğu halda, digərlərində eyni təsir müşahidə olunmaya bilər. Yəni virusun aktivləşməsi hər kəsdə eyni mexanizmlə və eyni tezliklə baş vermir.
Virus aktivləşdikdə ilk əlamətlər adətən səpgidən əvvəl ortaya çıxır. Dodaq ətrafında qaşınma, göynəmə, yanma və qarışqa gəzməsinə bənzər hisslər yarana bilər. Daha sonra kiçik, maye ilə dolu qabarcıqlar əmələ gəlir. Bu qabarcıqlar partlayaraq yara yarada və sonradan qabıq bağlaya bilər. Təkrarlanan epizodlar əksər hallarda ilk infeksiyadan daha yüngül keçir və daha qısa müddətdə sağalır.
İmmuniteti ciddi şəkildə zəifləmiş insanlarda herpes daha tez-tez təkrarlana və daha ağır gedişə malik ola bilər. Xüsusilə orqan transplantasiyasından sonra immuniteti zəiflədən dərmanlar qəbul edənlər, irəliləmiş HİV infeksiyası olanlar və bəzi digər ciddi xəstəliklərdən əziyyət çəkənlər daha diqqətli olmalıdırlar. Nadir hallarda virus gözün buynuz qişasının iltihabına və ya beyin toxumasını əhatə edən ağır infeksiyalara səbəb ola bilər. Buna görə səpgilərin göz ətrafında yaranması, güclü ağrı, görmədə dəyişiklik və ya ağır ümumi əlamətlərin müşahidə olunması təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir.
Herpes virusunu orqanizmdən tamamilə yox edən təsdiqlənmiş müalicə hazırda mövcud deyil. Bununla belə, asiklovir, valasiklovir və famsiklovir kimi antiviral preparatlar virusun çoxalmasını məhdudlaşdıraraq əlamətlərin müddətini və şiddətini azalda bilər. Müalicəyə əlamətlər başlayan kimi, xüsusilə ilk 24–48 saat ərzində başlamaq daha təsirli ola bilər. Uçuq tez-tez təkrarlanırsa və ya ağır keçirsə, həkim gündəlik profilaktik antiviral müalicə də tövsiyə edə bilər.
Bunun təkrarlanma riskini azaltmaq üçün yuxu rejiminə riayət etmək, stressi idarə etmək, xəstəliklər zamanı bərpaya vaxt ayırmaq və günəş şüaları ilə uçuq arasında əlaqə müşahidə edilirsə, dodaqları ultrabənövşəyi şüalardan qoruyan vasitələrdən istifadə etmək faydalı ola bilər. Lakin bu tədbirlər virusun mütləq aktivləşməyəcəyinə zəmanət vermir. Əsas məqam budur ki, dodaqda uçuğun yaranması həmişə immunitetin ciddi şəkildə zəiflədiyini göstərmir. Uçuq tez-tez təkrarlanırsa, uzun müddət sağalmırsa və ya ağır əlamətlərlə müşayiət olunursa, səbəbin müəyyənləşdirilməsi və uyğun müalicənin seçilməsi üçün həkimə müraciət etmək vacibdir.
Aysel Mətləb
