Çəkiniz normal olsa da, qarın piylənməsi təhlükə yarada bilər - Səbəbi nədir?

Çəkiniz normal olsa da, qarın piylənməsi təhlükə yarada bilər - Səbəbi nədir?
19.11.2026 07:00 Sağlamlıq

Bədən kütlə indeksi (BKİ) və bel çevrəsi nisbəti orqanizmdə artıq çəkinin, piylənmənin və metabolik pozuntuların qiymətləndirilməsində istifadə olunan əsas göstəricilər sırasındadır. Bu ölçülər insanın bədən quruluşu və piy toxumasının paylanması haqqında məlumat verir. Onların birlikdə təhlili 2-ci tip diabet, ürək-damar xəstəlikləri və digər metabolik problemlərin riskini müəyyənləşdirməyə kömək edir.

BKİ insanın çəkisinin boyunun kvadratına bölünməsi ilə hesablanır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının təsnifatına əsasən, böyüklərdə 18,5-dən aşağı göstərici az çəki, 18,5–24,9 normal çəki, 25–29,9 artıq çəki, 30 və daha yüksək göstərici isə piylənmə hesab olunur. Bu göstərici ilkin qiymətləndirmə üçün faydalı olsa da, bədəndəki yağ və əzələ kütləsinin nisbətini birbaşa müəyyən etmir.

BKİ-nin əsas məhdudiyyətlərindən biri piy toxumasının bədəndə necə paylandığını göstərməməsidir. Məsələn, yüksək əzələ kütləsinə malik idmançıda BKİ artıq çəki və ya piylənmə səviyyəsində ola bilər, lakin bu, mütləq artıq yağ toxumasının mövcudluğu demək deyil. Eyni zamanda, normal BKİ-yə malik insanda qarın nahiyəsində artıq piy toplanması mümkündür. Buna görə də yalnız çəki və boy göstəricilərinə əsaslanmaq metabolik sağlamlığın tam qiymətləndirilməsi üçün kifayət etmir.

Bel çevrəsi isə qarın nahiyəsində toplanan piy toxumasının miqdarını təxmin etməyə imkan verir. Xüsusilə daxili orqanların ətrafında yerləşən visseral yağ metabolik baxımdan daha təhlükəli hesab olunur. Bu piy toxuması insulinə həssaslığın azalması, iltihabi proseslərin güclənməsi və qan yağlarının səviyyəsində dəyişikliklərlə əlaqələndirilir. Nəticədə yüksək təzyiq, insulin müqaviməti və ürək-damar xəstəlikləri riski arta bilər.

Bel çevrəsi ilə boy nisbəti də metabolik riskin qiymətləndirilməsində mühüm göstəricidir. Bu göstərici bel çevrəsinin boy uzunluğuna bölünməsi ilə hesablanır. Ümumi tövsiyəyə əsasən, bel çevrəsinin boyun yarısından az olması məqsədəuyğun hesab edilir. Başqa sözlə, göstəricinin 0,5-dən aşağı olması qarın nahiyəsində piylənmə riskinin daha aşağı olduğunu göstərən ilkin meyardır. Lakin bu hədd bütün yaş və etnik qruplar üçün eyni dəqiqliklə tətbiq edilmir.

Bel çevrəsinin ölçülməsi üçün ölçü lenti qabırğanın aşağı hissəsi ilə çanaq sümüyünün yuxarı kənarı arasındakı məsafənin orta nöqtəsindən keçirilməlidir. Ölçmə ayaqüstə, qarın boş vəziyyətdə və nəfəs təbii şəkildə verildikdən sonra aparılmalıdır. Lentin dərini sıxmaması vacibdir. Ölçmənin hər dəfə eyni qaydada aparılması nəticələrin müqayisəsini asanlaşdırır.

BKİ və bel çevrəsinin birlikdə qiymətləndirilməsi metabolik sindrom riskinin aşkarlanmasına da kömək edir. Metabolik sindrom qarın piylənməsi, arterial təzyiqin yüksəlməsi, qan şəkərinin artması, triqliseridlərin çoxalması və yüksək sıxlıqlı lipoprotein xolesterinin azalması kimi göstəricilərlə xarakterizə olunur. Bu amillərin bir neçəsinin eyni vaxtda mövcudluğu 2-ci tip diabet və ürək-damar xəstəliklərinin yaranma ehtimalını artırır.

Qarın nahiyəsində piylənmə insulin müqavimətinin inkişafında mühüm rol oynaya bilər. Bu vəziyyətdə hüceyrələr insulinin təsirinə əvvəlki kimi cavab vermir və qanda qlükozanın səviyyəsini tənzimləmək çətinləşir. Orqanizm bu vəziyyəti kompensasiya etmək üçün daha çox insulin ifraz edə bilər. Zamanla mədəaltı vəzinin insulin istehsal etmək qabiliyyəti zəiflədikdə qanda şəkərin səviyyəsi yüksələ və diabet inkişaf edə bilər.

BKİ və bel çevrəsi göstəricilərinin təhlili fərdi sağlamlıq qiymətləndirilməsinin yalnız bir hissəsidir. Metabolik riskin daha dəqiq müəyyənləşdirilməsi üçün arterial təzyiq, acqarına qan şəkəri, HbA1c, xolesterin və triqliserid səviyyələri də yoxlanıla bilər. Bəzi hallarda həkim qaraciyər göstəricilərinin və digər laborator analizlərin qiymətləndirilməsini də tövsiyə edir.

Metabolik sağlamlığın qorunması üçün balanslı qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik, kifayət qədər yuxu və çəkinin nəzarətdə saxlanılması vacibdir. Şəkərli içkilərin, yüksək kalorili və həddindən artıq emal olunmuş qidaların istehlakının azaldılması, tərəvəz, meyvə, tam taxıl və liflə zəngin məhsullara üstünlük verilməsi faydalıdır. Həftə ərzində ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli fiziki aktivlik də metabolik göstəricilərin yaxşılaşdırılmasına kömək edə bilər.

Nəticə etibarilə, BKİ ümumi çəki vəziyyətini, bel çevrəsi və bel-boy nisbəti isə piy toxumasının qarın nahiyəsində toplanmasını qiymətləndirməyə imkan verir. Bu göstəricilərin birlikdə təhlili metabolik problemlərin erkən aşkarlanması və gələcək sağlamlıq risklərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bununla belə, heç bir antropometrik göstərici təkbaşına xəstəlik diaqnozu qoymaq üçün kifayət etmir.

Aysel Mətləb

XƏBƏR LENTİ
19 NOYABR 2026
Bütün Xəbərlər