Beyin niyə “donur”? Unutqanlığın görünməyən səbəbləri

Bəzən insan danışılanları dinləsə də, fikrini cəmləyə bilmir, oxuduğu məlumatı tez unudur və ya gündəlik işlərini yerinə yetirərkən nə etmək istədiyini xatırlamaqda çətinlik çəkir. Bir neçə dəqiqə əvvəl düşündüyü sözü tapa bilməmək, fikrin yarıda qalması və davamlı unutqanlıq da bu hallara daxildir. Mütəxəssislərin “beyin dumanı” (Brain fog) adlandırdığı bu vəziyyət son illərdə daha çox diqqət çəkir.

Beyin dumanı nədir?

Beyin dumanı ayrıca xəstəlik deyil. Bu anlayış insanın düşünmə, diqqəti cəmləmə, məlumatı emal etmə və yadda saxlama qabiliyyətində yaranan müvəqqəti və ya uzunmüddətli çətinlikləri ifadə edir.

Bu vəziyyətdə insan özünü sanki fikirləri qarışmış, zehni yorğun və düşüncələri ləngimiş kimi hiss edə bilər. Hətta əvvəllər asanlıqla yerinə yetirdiyi işlər belə ona çətin görünə bilər.

Beyin dumanının əsas əlamətləri arasında diqqəti uzun müddət bir işə yönəldə bilməmək, tez-tez unutqanlıq, fikirləri ifadə etməkdə çətinlik, sözləri xatırlaya bilməmək, qərar vermənin çətinləşməsi və zehni yorğunluq yer alır.

Beyin dumanına nə səbəb olur?

Bu vəziyyətin yaranmasına bir sıra amillər təsir edə bilər. Ən çox rast gəlinən səbəblərdən biri yuxu çatışmazlığıdır. İnsan kifayət qədər yatmadıqda beynin məlumatları emal etməsi, yadda saxlaması və diqqəti qoruması çətinləşir. Xüsusilə gecə saatlarında yatmaq, tez-tez oyanmaq və yuxu rejiminin pozulması zehni fəaliyyəti zəiflədə bilər.

Digər mühüm amil xroniki stress və emosional gərginlikdir. Davamlı narahatlıq, həddindən artıq düşünmək və psixoloji yorğunluq insanın diqqətini gündəlik işlərə yönəltməsinə mane ola bilər. Bu zaman insan məlumatı eşitsə də, onu tam mənimsəməkdə çətinlik çəkir.

Qidalanma da beyin fəaliyyətinə birbaşa təsir göstərir. Dəmir, B12 vitamini və digər vacib qida maddələrinin çatışmazlığı, qeyri-kafi və balanssız qidalanma yorğunluq, halsızlıq və diqqət problemləri ilə müşayiət oluna bilər. Xüsusilə dəmir çatışmazlığı anemiyası zamanı toxumalara oksigen daşınmasının azalması insanın özünü yorğun hiss etməsinə səbəb olur.

Bundan başqa, qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətindəki pozuntular, qan şəkərinin dəyişməsi, bəzi xroniki xəstəliklər və hormonal dəyişikliklər də beyin dumanı ilə əlaqəli ola bilər.

COVID-19 infeksiyasından sonra bəzi insanlarda müşahidə olunan uzunmüddətli əlamətlər arasında da yaddaş və diqqət problemləri yer alır. Bu hal uzunmüddətli COVID-in (Long COVID) mümkün simptomlarından biri hesab olunur.

Bəzi dərmanların yan təsirləri də zehni fəaliyyəti zəiflədə bilər. Buna görə də diqqət və yaddaş problemləri dərman qəbuluna başladıqdan sonra yaranıbsa, bu barədə həkimə məlumat vermək vacibdir.

Telefon və informasiya bolluğu diqqəti zəiflədə bilərmi?

Müasir dövrdə insanların gün ərzində fasiləsiz olaraq telefon, sosial şəbəkələr və müxtəlif informasiya mənbələri ilə təmasda olması diqqətin idarə edilməsini çətinləşdirə bilər.

Bir işi yerinə yetirərkən tez-tez bildirişlərə baxmaq, eyni vaxtda bir neçə fəaliyyətlə məşğul olmaq və davamlı olaraq məlumat qəbul etmək diqqətin bölünməsinə səbəb olur. Bu, insanın məlumatı dərindən mənimsəməsini çətinləşdirə bilər.

Lakin telefon istifadəsini beyin dumanının yeganə səbəbi hesab etmək düzgün deyil. Belə problemlərin arxasında yuxu pozuntusu, stress və ya tibbi səbəblər də dayana bilər.

Beyin dumanını azaltmaq üçün nə etmək olar?

İlk növbədə yuxu rejiminə diqqət yetirmək lazımdır. Hər gün eyni saatlarda yatıb oyanmaq, kifayət qədər yatmaq və yatmazdan əvvəl telefon istifadəsini azaltmaq zehni yorğunluğun aradan qaldırılmasına kömək edə bilər.

Gün ərzində balanslı qidalanmaq, kifayət qədər su içmək və fiziki aktivliyi artırmaq da vacibdir. Gəzinti və müntəzəm hərəkətlilik ümumi sağlamlığa müsbət təsir göstərir.

Bununla yanaşı, gündəlik işləri planlaşdırmaq, vacib məlumatları qeyd etmək, eyni vaxtda bir neçə iş görmək əvəzinə hər bir fəaliyyətə ayrı-ayrılıqda diqqət yetirmək faydalıdır. Kitab oxumaq, yeni bacarıqlar öyrənmək və zehni fəaliyyət tələb edən məşğuliyyətlər də düşünmə qabiliyyətini aktiv saxlamağa kömək edə bilər.

Hansı hallarda həkimə müraciət etmək lazımdır?

Diqqət dağınıqlığı və yaddaş zəifliyi uzun müddət davam edirsə, getdikcə artırsa və işə, təhsilə və gündəlik həyata mane olursa, mütləq həkimə müraciət edilməlidir.

Mütəxəssis şikayətləri və digər əlamətləri nəzərə alaraq qan analizləri, o cümlədən dəmir çatışmazlığı, B12 vitamini, qan şəkəri və qalxanabənzər vəzinin fəaliyyəti ilə bağlı müayinələr tövsiyə edə bilər. Müalicə isə problemin əsas səbəbindən asılıdır.

Vacib məqam: Qəfil yaranan çaşqınlıq, nitq pozuntusu, üzün bir tərəfində əyrilik, qol və ya ayaqda qəfil zəiflik, keyimə və ya görmə dəyişikliyi adi beyin dumanı kimi qəbul edilməməlidir. Bunlar insult əlamətləri ola bilər və dərhal təcili tibbi yardım çağırılmalıdır.

Beyin dumanı hər zaman ciddi xəstəliyin göstəricisi olmasa da, davamlı unutqanlıq və diqqət problemlərini yalnız yorğunluqla əlaqələndirmək düzgün deyil. Əsas məsələ bu əlamətlərin səbəbini müəyyənləşdirmək və vaxtında tədbir görməkdir.

Kübra Musayeva