Rəngli şirniyyatların gizli təhlükəsi - Qida boyaları nələrə səbəb ola bilər?
Qida qatqıları müasir qida sənayesində məhsulların dadını, rəngini, qoxusunu, quruluşunu və saxlanma müddətini yaxşılaşdırmaq məqsədilə istifadə olunur. Konservantlar, dadlandırıcılar, emulqatorlar, stabilizatorlar və rəngləndiricilər bu qrupa daxildir. Onlardan xüsusilə şirniyyatlarda, qazlı içkilərdə, hazır qidalarda, çipslərdə və müxtəlif qablaşdırılmış məhsullarda geniş istifadə edilir. Qida qatqılarının hamısı zərərli hesab olunmasa da, onların növü, miqdarı və müntəzəm qəbulu uşaq sağlamlığı baxımından diqqətlə qiymətləndirilməlidir.
Sintetik qida boyaları məhsullara daha parlaq və cəlbedici görünüş vermək üçün istifadə edilən kimyəvi rəngləndiricilərdir. Tartrazin (E102), xinolin sarısı (E104), günəş batımı sarısı (E110), azorubin (E122), ponso 4R (E124) və allura qırmızısı (E129) bu qrupa aid nümunələrdir. Belə rəngləndiricilərə xüsusilə rəngli konfetlərdə, saqqızlarda, şirniyyatlarda, içkilərdə və bəzi desertlərdə rast gəlinir. Məhsulun rənginin parlaq olması onun qida dəyərinin yüksək olduğunu göstərmir.
Uşaqların orqanizmi inkişaf mərhələsində olduğu üçün qidalanma məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onların bədən çəkisi böyüklərlə müqayisədə daha az olduğundan eyni miqdarda qida qatqısının qəbul edilməsi bədən çəkisinə nisbətdə daha yüksək təsirə səbəb ola bilər. Buna görə də qida təhlükəsizliyi qurumları qatqıların istifadəsi üçün müəyyən edilmiş gündəlik qəbul hədlərini nəzərə alırlar. Bu hədlər elmi araşdırmalar əsasında müəyyən edilir və insanın sağlamlığı üçün ömür boyu gündəlik qəbul edilə bilən miqdarı ifadə edir.
Qida boyaları ilə bağlı ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri onların uşaqların davranışlarına və diqqətinə mümkün təsiridir. 2007-ci ildə Böyük Britaniyanın Sauthempton Universitetinin alimləri tərəfindən aparılan və The Lancet jurnalında dərc olunan araşdırmada 3 və 8-9 yaşlı uşaqların iştirakı ilə təcrübə keçirilib. Tədqiqat zamanı müəyyən sintetik rəngləndiricilərin və natrium benzoat konservantının qarışığının bəzi uşaqlarda hiperaktivlik səviyyəsini artıra biləcəyi müəyyən edilib. Lakin bu nəticələr bütün uşaqlara şamil edilmir.
Mövzu ilə bağlı digər narahatlıq sintetik boyaların diqqət və davranış pozuntuları ilə əlaqəsidir. Bəzi elmi araşdırmalarda müəyyən rəngləndiricilərin uşaqlarda diqqətin zəifləməsi və hərəkətliliyin artması ilə əlaqəli ola biləcəyi göstərilib. 2022-ci ildə Environmental Health jurnalında dərc olunan elmi icmalda sintetik qida boyaları ilə uşaqların davranış göstəriciləri arasında mümkün əlaqəni araşdıran 27 klinik sınaq təhlil edilib. Bununla belə, mövcud nəticələr sintetik boyaların diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromunun (DEHB) birbaşa səbəbi olduğunu sübut etmir.
Qida qatqılarının digər mümkün təsirləri arasında bəzi insanlarda həssaslıq reaksiyalarının yaranması da var. Müəyyən rəngləndiricilər və konservantlar həssas şəxslərdə allergiyaya bənzər reaksiyalarla əlaqələndirilə bilər. Belə hallarda səpgi, qaşınma və digər narahatlıqlar müşahidə oluna bilər. Bununla belə, bu cür reaksiyalar bütün uşaqlarda baş vermir və hər hansı simptomun məhz qida qatqısından qaynaqlandığını müəyyən etmək üçün tibbi qiymətləndirmə tələb olunur.
Digər tərəfdən, qida qatqılarının hamısını təhlükəli hesab etmək düzgün deyil. ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) və Avropa Qida Təhlükəsizliyi Təşkilatı (EFSA) müxtəlif qida əlavələrinin təhlükəsizliyini elmi məlumatlar əsasında qiymətləndirir. İcazə verilən qatqılar müəyyən istifadə şərtləri və miqdar məhdudiyyətləri daxilində tətbiq olunur. Bu baxımdan, əsas məsələ məhsulun tərkibində qatqının mövcudluğu ilə yanaşı, onun növü və qəbul edilən miqdarıdır.
Uşaqların qidalanmasında diqqət yetirilməli digər məqam yüksək dərəcədə emal olunmuş məhsulların həddindən artıq istehlakıdır. Rəngli şirniyyatlar, çipslər, şəkərli içkilər və hazır qəlyanaltılar çox vaxt yüksək miqdarda şəkər, duz və doymuş yağ ehtiva edir. Bu məhsulların tez-tez istehlakı uşaqların balanslı qidalanmasına mane ola, meyvə, tərəvəz və digər faydalı qidaların rasionda payını azalda bilər. Buna görə də qida təhlükəsizliyi ilə yanaşı, məhsulun ümumi qida dəyəri də nəzərə alınmalıdır.
Valideynlərin bu məsələdə diqqət yetirməli olduğu əsas məqamlardan biri məhsulların etiketlərinin oxunmasıdır. Qablaşdırmanın üzərindəki inqrediyentlər siyahısında istifadə edilən qida qatqıları və onların E kodları göstərilir. Məsələn, E102 tartrazini, E110 isə günəş batımı sarısını ifadə edir. Valideynlər məhsul seçərkən bu məlumatlarla yanaşı, şəkər, duz və yağ miqdarına da diqqət yetirməlidirlər. Tərkibində çoxsaylı qatqıların olması isə öz-özlüyündə məhsulun təhlükəli olduğunu sübut etmir.
Nəticə etibarilə, sintetik qida boyaları və digər qida qatqılarının uşaqların sağlamlığına təsiri onların növündən, miqdarından və fərdi həssaslıqdan asılıdır. Elmi araşdırmalar bəzi sintetik rəngləndiricilərin müəyyən uşaqlarda davranış dəyişiklikləri ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərsə də, bu sahədə əlavə tədqiqatlara ehtiyac var. Uşaqların gündəlik rasionunda təbii və qida dəyəri yüksək məhsullara üstünlük verilməsi, qablaşdırılmış qidaların istehlakının ölçülü saxlanılması və qida etiketlərinin diqqətlə oxunması sağlam qidalanmanın vacib şərtlərindəndir.
Aysel Mətləb
