Yeniyetməlikdə hormonal dəyişikliklər onurğa sağlamlığına necə təsir edir?
Yeniyetməlik dövrü insan orqanizmində sürətli fiziki və hormonal dəyişikliklərin baş verdiyi mühüm inkişaf mərhələsidir. Bu dövrdə boyun sürətlə artması, sümük və əzələ sisteminin inkişafı, eləcə də hormonal balansın dəyişməsi dayaq-hərəkət sisteminə təsir göstərir. Xüsusilə onurğa sütunu böyümə prosesində müəyyən problemlərə daha həssas olur. Bu səbəbdən yeniyetmələrdə bel və kürək ağrıları, duruş pozuntuları və onurğa əyriliklərinə daha çox diqqət yetirilməlidir.
Yeniyetməlik dövründə baş verən hormonal dəyişikliklər sümük toxumasının inkişafında mühüm rol oynayır. Böyümə hormonu, qalxanabənzər vəz hormonları, estrogen və testosteron sümüklərin uzanmasına, sümük sıxlığının formalaşmasına və əzələ sisteminin inkişafına təsir edir. Xüsusilə cinsi yetkinlik dövründə hormonların səviyyəsinin dəyişməsi böyümənin sürətlənməsinə səbəb olur. Bu mərhələdə onurğa sütunu və onu dəstəkləyən əzələlər də sürətlə dəyişən bədən quruluşuna uyğunlaşır.
Yeniyetmələrdə rast gəlinən əsas onurğa problemlərindən biri skoliozdur. Bu, onurğa sütununun yana doğru əyilməsi və bəzi hallarda fəqərələrin öz oxu ətrafında fırlanması ilə xarakterizə olunur. Skolioz xüsusilə sürətli böyümə mərhələsində inkişaf edə və ya mövcud əyrilik bu dövrdə arta bilər. Xəstəliyin səbəbi bir çox hallarda dəqiq müəyyən edilmir. İdiopatik skolioz adlandırılan bu forma yeniyetmələrdə daha geniş yayılıb.
Digər geniş yayılmış problem kifozdur. Bu vəziyyət onurğanın döş nahiyəsində önə doğru əyriliyin normadan artıq olması ilə xarakterizə edilir. Yeniyetmələrdə kifozun həm duruşla əlaqəli, həm də struktur formalarına rast gəlinir. Xüsusilə Şoyerman xəstəliyi zamanı fəqərələr normal düzbucaqlı formasını itirərək pazşəkilli görünüş alır. Bu dəyişikliklər sürətli sümük böyüməsi dövründə meydana çıxa bilər.
Hormonal keçid zamanı əzələ və sümük sisteminin inkişaf sürəti hər zaman eyni olmur. Bədən ölçülərinin sürətlə dəyişməsi bəzi yeniyetmələrdə əzələlərin elastikliyinə, koordinasiyaya və hərəkət vərdişlərinə təsir göstərə bilər. Qarın və bel əzələlərinin zəifliyi, fiziki aktivliyin az olması və uzun müddət hərəkətsiz qalmaq bel nahiyəsində narahatlığı artıra bilər. Bununla belə, hormonal dəyişiklikləri birbaşa onurğa əyriliyinin səbəbi kimi qiymətləndirmək düzgün deyil.
Onurğa problemlərinin ilkin əlamətləri bəzən nəzərə çarpmadan inkişaf edir. Çiyinlərdən birinin digərindən hündür görünməsi, kürək sümüklərinin asimmetriyası, bel xəttinin fərqli olması və bədənin bir tərəfə əyilməsi skoliozun mümkün əlamətləri hesab edilir. Kifoz zamanı isə kürəyin həddindən artıq yumrulaşması və çiyinlərin önə doğru düşməsi müşahidə oluna bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, skolioz çox vaxt ağrısız inkişaf etdiyindən yalnız ağrıya əsaslanaraq bu problemi müəyyən etmək mümkün deyil.
Mütəxəssislər yeniyetmələrin onurğa sağlamlığının qorunmasında müntəzəm fiziki aktivliyin əhəmiyyətini vurğulayırlar. Üzgüçülük, gəzinti, ümumi gücləndirici hərəkətlər və əzələ elastikliyini artıran məşqlər dayaq-hərəkət sisteminin inkişafına kömək edir. Bununla yanaşı, hər hansı onurğa əyriliyi müəyyən edildikdə məşqlər həkim və fizioterapevtin tövsiyəsinə uyğun seçilməlidir. Ağır yüklərlə nəzarətsiz məşq etmək və ağrıya baxmayaraq intensiv idmanı davam etdirmək məsləhət görülmür.
Qidalanma da sümük və əzələ sisteminin sağlam inkişafında mühüm rol oynayır. Kalsium, D vitamini, zülal, fosfor və digər mikroelementlərlə zəngin qidalar sümük toxumasının formalaşmasını dəstəkləyir. Süd və süd məhsulları, balıq, yumurta, paxlalılar, qoz-fındıq və yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər yeniyetmələrin qida rasionunda yer almalıdır. D vitamininin çatışmazlığı sümük sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Bununla belə, vitamin və mineral əlavələri ehtiyac müəyyən edilmədən qəbul edilməməlidir.
Onurğa problemlərinin vaxtında aşkarlanması üçün yeniyetmələrin pediatr və ortoped müayinələrindən keçməsi vacibdir. Davamlı və güclənən bel ağrısı, görünən duruş dəyişikliyi, ətraflarda keyimə və zəiflik, hərəkət məhdudiyyəti kimi əlamətlər olduqda həkimə müraciət edilməlidir. Sidik və ya nəcis ifrazına nəzarətin itirilməsi, yaxud ətraflarda qəfil gücsüzlük isə təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir. Diaqnoz klinik müayinə və zərurət olduqda rentgen müayinəsi əsasında qoyulur.
Yeniyetməlik dövründə hormonal dəyişikliklər və sürətli böyümə onurğa sütununun inkişafını daha yaxından izləməyi zəruri edir. Skolioz və kifoz kimi problemlərin erkən müəyyənləşdirilməsi əyriliyin irəliləməsinin qarşısını almağa və uyğun müalicə üsulunu vaxtında seçməyə imkan verir. Sağlam qidalanma, hərəkətli həyat tərzi, düzgün tibbi nəzarət və erkən müdaxilə yeniyetmələrin gələcək onurğa sağlamlığının qorunmasında əsas amillərdir.
Aysel Mətləb
