Uşağınız həddindən artıq hərəkətlidir, yoxsa DEHB əlamətləri var?

Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromu (DEHB) uşaqlıq dövründə müşahidə olunan neyroinkişaf pozuntularından biridir.

Bu sindrom diqqətin cəmlənməsində çətinlik, həddindən artıq hərəkətlilik və impulsiv davranışlarla xarakterizə olunur. DEHB olan uşaqlar gündəlik tapşırıqları yerinə yetirməkdə, dərslərə diqqət ayırmaqda və davranışlarını idarə etməkdə yaşıdlarına nisbətən daha çox çətinlik çəkə bilərlər. Sindrom uşağın intellekt səviyyəsinin aşağı olması demək deyil və düzgün yanaşma ilə onun təhsil və sosial həyatına müsbət təsir göstərmək mümkündür.

DEHB-nin əsas əlamətləri üç istiqamətdə özünü göstərir: diqqətsizlik, hiperaktivlik və impulsivlik. Diqqətsizlik zamanı uşaq tapşırıqların detallarını gözdən qaçıra, başladığı işi sona çatdırmaqda çətinlik çəkə və tez-tez diqqətini başqa fəaliyyətlərə yönəldə bilər. Hiperaktivlik həddindən artıq hərəkətlilik, yerində sakit otura bilməmək və çox danışmaqla müşahidə olunur. İmpulsivlik isə növbə gözləmədən danışmaq, başqalarının sözünü kəsmək və nəticələrini düşünmədən hərəkət etmək kimi davranışlarla özünü büruzə verir.

Bu sindromun əlamətləri hər uşaqda eyni şəkildə müşahidə olunmur. Bəzi uşaqlarda diqqətsizlik daha çox nəzərə çarpdığı halda, digərlərində hiperaktivlik və impulsivlik üstünlük təşkil edir. Həmçinin, hərəkətli olmaq və ya müəyyən müddət diqqətini cəmləyə bilməmək avtomatik olaraq DEHB diaqnozu demək deyil. Əsas məsələ bu davranışların uşağın yaşına uyğun olub-olmaması, davamlılığı və məktəb, ailə və sosial münasibətlər kimi müxtəlif sahələrdə çətinlik yaratmasıdır.

DEHB-nin yaranma səbəbləri tam müəyyən edilməsə də, elmi araşdırmalar genetik amillərin mühüm rol oynadığını göstərir. Beynin diqqət, özünənəzarət və davranışların tənzimlənməsinə cavabdeh olan sahələrinin inkişafı və fəaliyyəti ilə əlaqəli fərqliliklər də bu sindromla əlaqələndirilir. Vaxtından əvvəl doğuş, hamiləlik dövründə bəzi zərərli təsirlərə məruz qalma və müəyyən ətraf mühit amilləri də risklə əlaqəli ola bilər. Bununla belə, DEHB-nin yalnız valideynlərin tərbiyə üsulu və ya uşağın intizamsızlığı nəticəsində yarandığını söyləmək düzgün deyil.

DEHB uşağın məktəb həyatına da ciddi təsir göstərə bilər. Belə uşaqlar dərs zamanı müəllimin izahını izləməkdə, verilən tapşırıqları yadda saxlamaqda və işlərini vaxtında tamamlamaqda çətinlik çəkə bilərlər. Bəzi hallarda bu vəziyyət onların dərs göstəricilərinin aşağı düşməsinə, sinif yoldaşları ilə münasibətlərində problemlərin yaranmasına səbəb olur. Lakin bu çətinliklər uşağın öyrənmə qabiliyyətinin zəif olması ilə əlaqəli deyil. Əksinə, uyğun təhsil mühiti və fərdi yanaşma onların potensialını üzə çıxarmağa kömək edə bilər.

Sindromun müəyyən edilməsi üçün xüsusi tibbi və psixoloji qiymətləndirmə aparılır. DEHB-ni təsdiqləyən vahid laboratoriya analizi və ya tibbi test mövcud deyil. Mütəxəssis uşağın davranışlarını, inkişaf tarixçəsini, valideyn və müəllimlərin müşahidələrini nəzərə alır. Diaqnozun qoyulması üçün əlamətlər ən azı altı ay davam etməli, 12 yaşdan əvvəl müşahidə olunmalı və həm evdə, həm də məktəbdə özünü göstərməlidir. Eyni zamanda, diqqət problemlərinə səbəb ola biləcək yuxu pozuntuları, narahatlıq və öyrənmə çətinlikləri də araşdırılır. 

DEHB-nin müalicəsi uşağın yaşından, simptomların ağırlığından və fərdi ehtiyaclarından asılı olaraq müəyyən edilir. Davranış terapiyası, valideynlər üçün xüsusi təlim proqramları və məktəbdə dəstəkləyici yanaşmalar müalicənin əsas istiqamətlərindəndir. Bəzi hallarda həkim tərəfindən dərman müalicəsi də təyin oluna bilər. Xüsusilə məktəb yaşlı uşaqlarda davranış müdaxilələri ilə dərman müalicəsinin birlikdə tətbiqi daha yaxşı nəticələr verə bilər. Dərmanların istifadəsi və dozası yalnız mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilməlidir. 

Uşağın gündəlik həyatında valideynlərin və müəllimlərin münasibəti də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tapşırıqların kiçik hissələrə bölünməsi, gündəlik rejimin yaradılması, uşağa aydın və qısa göstərişlərin verilməsi onun diqqətini idarə etməsinə kömək edə bilər. Davranışına görə onu davamlı danlamaq və digər uşaqlarla müqayisə etmək əvəzinə, göstərdiyi səyləri qiymətləndirmək daha məqsədəuyğundur. Məktəb və ailə arasında əməkdaşlıq uşağın sosial və akademik inkişafını dəstəkləyən əsas amillərdəndir.

Nəticə etibarilə, DEHB uşağın sadəcə dəcəl, diqqətsiz və ya intizamsız olması kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu, elmi əsasları olan və düzgün diaqnostika, müalicə və dəstəklə idarə edilə bilən neyroinkişaf pozuntusudur. Əlamətlərin erkən müəyyənləşdirilməsi uşağın təhsil həyatında, sosial münasibətlərində və ümumi inkişafında yarana biləcək çətinliklərin azaldılmasına kömək edir. Ən vacibi isə uşağın davranışlarına görə günahlandırılmaması, ehtiyaclarının anlaşılması və ona uyğun dəstəyin göstərilməsidir.

Aysel Mətləb