İnsanlar niyə avtoxuliqanlığa meyl edir? – psixoloji səbəblər

İnsanlar niyə avtoxuliqanlığa meyl edir? – psixoloji səbəblər
16.11.2026 13:49 Maraqlı

Avtomobillə yüksək sürətlə hərəkət etmək, yollarda drift etmək, təhlükəli manevrlər göstərmək, digər sürücüləri sıxışdırmaq və qaydaları nümayişkaranə şəkildə pozmaq bir çoxları üçün sadəcə məsuliyyətsizlik kimi görünə bilər. Lakin avtoxuliqanlığın arxasında təkcə yol hərəkəti qaydalarına etinasızlıq deyil, həm də psixoloji, sosial və emosional amillərin mürəkkəb kombinasiyası dayanır.

TodayPress TV xəbər verir ki, sosyopsixoloji tədqiqatlar aqressiv sürücülük davranışının formalaşmasında şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin, emosiyaların idarə olunmasının, sosial mühitin və riskə münasibətin mühüm rol oynadığını göstərir.

Şəxsiyyət xüsusiyyətləri avtoxuliqanlığa meyli artırır.

Avtoxuliqan davranışının ən mühüm psixoloji göstəricilərindən biri insanın xarakter xüsusiyyətləridir. Xüsusilə daimi qəzəb meyli, impulsivlik və həyəcan axtarışı bu davranışla sıx əlaqələndirilir.

Bəzi insanlar riskli hərəkətlərdən, yüksək sürətdən və təhlükəli manevrlərdən xüsusi zövq alırlar. Psixologiyada bu xüsusiyyət “sensation seeking” – güclü həyəcan və yeni təcrübələr axtarışı adlandırılır. Belə şəxslər üçün avtomobil yalnız nəqliyyat vasitəsi deyil, həm də adrenalin və özünü sınamaq imkanına çevrilir.

Bununla yanaşı, psixologiyada “Dark Triad” adlandırılan qaranlıq şəxsiyyət xüsusiyyətləri də diqqət çəkir. Buraya narsisizm, makiavellizm və psixopatiya daxildir. Xüsusilə psixopatik və narsisistik xüsusiyyətlərin yüksək olması empatiyanın zəifləməsi, başqalarının hiss və təhlükəsizliyinə etinasızlıqla müşayiət oluna bilər.

Aşağı razılıq və vicdanlılıq səviyyəsi, eləcə də səbirsizlik, rəqabətçilik və daim vaxt təzyiqi altında olduğunu düşünmək kimi xüsusiyyətlər də aqressiv sürücülüklə əlaqələndirilir.

2023–2025-ci illərdə aparılan sistematik elmi icmallarda antisosial şəxsiyyət xüsusiyyətləri və emosional tənzimləmə problemləri aqressiv sürücülüyün əsas psixoloji göstəriciləri sırasında göstərilir.

Yolda yaranan qəzəb necə aqressiyaya çevrilir?

Avtoxuliqanlığın formalaşmasında frustrasiya–aqressiya mexanizmi də mühüm yer tutur.

Məsələn, sürücü tələsdiyi halda qarşısında yavaş hərəkət edən avtomobilin olması, tıxacda qalması və ya başqa sürücünün ona ötməyə imkan verməməsi onda narazılıq və gərginlik yarada bilər. Şəxs bu maneələri öz məqsədinə qarşı yönəlmiş hərəkət kimi qəbul etdikdə frustrasiya aqressiyaya çevrilə bilər.

Bu zaman avtomobilin yaratdığı anonimlik hissi də vəziyyəti ağırlaşdırır. Sürücü özünü digər insanlardan müəyyən mənada təcrid olunmuş və daha az məsuliyyət daşıyan biri kimi hiss edə bilər. Nəticədə gündəlik həyatda nümayiş etdirmədiyi aqressiv davranışları sükan arxasında sərgiləyir.

Başqa sürücünün hərəkətini düşmənçilik kimi qəbul edirlər

Avtoxuliqanlığa meyilli şəxslərin davranışında koqnitiv və emosional amillər də xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Psixologiyada “hostile attribution bias” adlanan düşmənçilik yönümlü atribusiya qərəzi insanın başqalarının davranışlarını qəsdən ona qarşı edilmiş hərəkət kimi qiymətləndirməsidir.

Məsələn, başqa sürücünün avtomobilini qarşısına keçirməsini adi yol hərəkəti vəziyyəti kimi deyil, şəxsi təhqir və ya qəsdən edilmiş hörmətsizlik kimi qəbul edə bilər. Belə düşüncə tərzi qarşılıq vermək, sürəti artırmaq, digər avtomobili sıxışdırmaq və təhlükəli manevrlər etmək istəyini gücləndirir.

Bununla yanaşı, qəzəbi idarə etməkdə çətinlik, riskləri düzgün qiymətləndirə bilməmək və “mənə heç nə olmaz” düşüncəsi də təhlükəli davranışın yaranmasına şərait yaradır.

İş, ailə və maddi problemlərdən qaynaqlanan gündəlik stressin sükan arxasına daşınması da aqressiv reaksiyaları gücləndirən amillərdəndir.

Diqqət çəkmək və özünü təsdiq etmək ehtiyacı

Avtoxuliqanlığın yalnız fərdi psixologiya ilə izah edilməsi kifayət deyil. Sosial mühit və status nümayiş etdirmək istəyi də bu davranışın formalaşmasında rol oynayır.

Xüsusilə gənclər arasında avtomobillə yüksək sürət nümayiş etdirmək, drift etmək və təhlükəli manevrlərlə diqqət çəkmək bəzən özünü təsdiq etməyin vasitəsinə çevrilir.

Bəzi şəxslər avtomobilin gücünü və sürətini öz sosial statuslarının göstəricisi kimi qəbul edir, başqalarının diqqətini cəlb etməyə çalışırlar. Bu davranışda “mənəm-mənəmlik”, özünü üstün göstərmək və güclü görünmək istəyi mühüm rol oynayır.

Kişilik və güc nümayişi ilə bağlı sosial stereotiplər, dost çevrəsinin təsiri və yaşıd təzyiqi də riskli sürücülüyü təşviq edə bilər. Sosial şəbəkələrdə yayılan drift və təhlükəli sürücülük videoları isə bu davranışların normallaşmasına, hətta təqlid edilməsinə səbəb ola bilər.

Azərbaycan cəmiyyətində də mütəxəssislərin diqqət çəkdiyi məsələlər arasında insanın özünü həyatda təsdiq edə bilməməsi, diqqət və status qazanmaq istəyi xüsusi yer tutur. Bəzi hallarda isə başqalarını qorxutmaqdan zövq almaq kimi sadistik meyillər də təhlükəli davranışın arxasında dayana bilər.

Hansı hallar avtoxuliqanlıq riskini artırır?

Şəxsiyyət və sosial amillərlə yanaşı, sürücünün olduğu mühit və fiziki vəziyyəti də davranışına təsir göstərir.

Tıxac, isti hava, vaxt təzyiqi, yorğunluq, alkoqol və narkotik maddələrin təsiri aqressiv sürücülük ehtimalını artıra bilər. Avtomobildə silahın olması da münaqişələrin daha təhlükəli nəticələrə gətirib çıxarması riskini yüksəldən situasiya amillərindən biridir.

Belə vəziyyətlərdə sürücünün emosional nəzarəti zəifləyə, adi yol mübahisəsi isə daha ciddi qarşıdurmaya çevrilə bilər.

Avtoxuliqanlıqla mübarizə yalnız cərimə ilə mümkündürmü?

Mütəxəssislərin araşdırmalarından çıxan əsas nəticə budur ki, avtoxuliqanlıq təkcə yol hərəkəti qaydalarının pozulması deyil, həm də psixoloji və sosial problemlərlə əlaqəli davranış formasıdır.

Bu davranışın arxasında çox vaxt üç əsas mexanizm dayanır: insanın özünü başqaları tərəfindən sıxışdırılmış hiss etməsi, emosiyalarını idarə edə bilməməsi və avtomobil vasitəsilə özünü təsdiq etmək istəyi.

Buna görə də avtoxuliqanlığın qarşısının alınması yalnız cərimə və inzibati cəzalarla məhdudlaşmamalıdır. Emosional tənzimləmə bacarıqlarının inkişafı, təhlükəsiz sürücülük mədəniyyətinin formalaşdırılması, gənclər arasında riskli davranışların normallaşdırılmasının qarşısının alınması və aqressiv sürücülük meyillərinin erkən müəyyənləşdirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Çünki sükan arxasında başqalarına hökm etmək, özünü güclü göstərmək və ya bir neçə saniyəlik həyəcan yaşamaq istəyi təkcə həmin sürücünün deyil, yoldakı hər kəsin həyatını təhlükəyə ata bilər.

Zəhra Məmmədova

XƏBƏR LENTİ
16 NOYABR 2026
Bütün Xəbərlər