Xaricdə işləyən 100 azərbaycanlıdan neçəsi geri qayıtmaq istəyir?
Xaricdə yaşayan azərbaycanlıların sayı artdıqca, onların vətənə qayıdışı məsələsi də daha çox gündəmə gəlir. Lakin xaricdə qurulan həyat, daha yüksək gəlir, karyera imkanları və sosial təminat bir çox insan üçün geri qayıtmaq qərarını asanlaşdırmır. Doğma ölkəyə bağlılıq qalır, amma illər keçdikcə həmin bağlılıqla xaricdə formalaşan həyat arasında seçim etmək daha da çətinləşir.
İlk olaraq nəzərə alaq ki, xaricdə yaşayan azərbaycanlıların vəziyyəti də eyni deyil. Avropa universitetlərini bitirib həmin ölkələrdə karyera quran gənclərlə Rusiyanın müxtəlif şəhərlərində çalışan əmək miqrantlarının, eləcə də illər sonra Azərbaycana qayıdan insanların motivləri bir-birindən ciddi şəkildə fərqlənir.
Dövlət Statistika Komitəsinin və ekspertlərin məlumatlarına görə, xaricdə təhsil alan azərbaycanlıların yalnız 37 faizi təhsildən sonra Azərbaycana qayıdaraq işləməyə başlayır. Başqa sözlə, hər 100 gəncdən 63-ü xaricdə qalmağa üstünlük verir. Dövlət proqramları çərçivəsində xaricə gedənlərin 35–40 faizi, öz hesabına təhsil alanların isə 70 faizə qədəri geri qayıtmır.
Son 10 ilin dinamikasına görə, xaricdə təhsil alan hər 4 gəncdən biri məskunlaşdığı ölkənin vətəndaşlığını alır və ya daimi yaşayış statusu əldə edir.
Rusiyada isə vəziyyət bir qədər fərqlidir. Bu ölkədə 200 minlə 700 min arasında dəyişən böyük bir azərbaycanlı miqrant kütləsi yaşayır. Burada “qayıtmaq istəyirəm” mövzusunda genişmiqyaslı sorğu aparılmasa da, 2022-ci ildən sonra tətbiq edilən sanksiyalar, rublun ucuzlaşması, sərtləşən miqrasiya qaydaları və səfərbərliklə bağlı narahatlıqlar bəzi insanları Azərbaycana qayıtmaq barədə düşünməyə vadar edir. Lakin bu amillər daha çox iqtisadi və hüquqi təzyiqlərlə bağlıdır və birbaşa vətənə qayıtmaq istəyi kimi qiymətləndirilə bilməz.
Avropadan Azərbaycana qayıdanlarla bağlı da müəyyən statistika var. Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatının (IOM) AVRR proqramı çərçivəsində 2018–2023-cü illərdə Avropadan təxminən 4 800 azərbaycanlı könüllü şəkildə geri qayıdıb. Yüz minlərlə nəfərlik diasporla müqayisədə bu rəqəm kifayət qədər kiçikdir. Geri qayıdışların əsas səbəbləri arasında viza və yaşayış statusu ilə bağlı problemlər, iş itkisi və ailə məsələləri yer alır.
Bu göstəriciləri ümumiləşdirərək 100 nəfərlik şərti qrup üzərindən baxdıqda, xaricdə yaşayan azərbaycanlıların təxminən 30–40 nəfərinin vətənə qayıtmağa real meylli olduğu, böyük əksəriyyətin isə mövcud şərait dəyişmədiyi müddətdə yaşadığı ölkədə qalmağa üstünlük verdiyi qənaətinə gəlmək olar.
Bəs insanları xaricdə saxlayan və Azərbaycana qayıtmaqdan çəkindirən əsas amillər hansılardır?
Əsas səbəblərdən biri gəlir fərqidir. Azərbaycanda orta aylıq əməkhaqqı peşədən asılı olaraq 600–1 200 manat civarında dəyişdiyi halda, bir sıra ölkələrdə eyni və ya oxşar peşələr üzrə gəlirlər daha yüksəkdir. Məsələn, Bakıda 1 200 manat qazanan proqramçı Dubayda 5 000, Berlində isə 5 500 manat ekvivalentində maaş ala bilər. Mühəndislər və tikinti mütəxəssislərinin Rusiya, Türkiyə və Avropada Azərbaycandakından 2–4 dəfə çox gəlir əldə etdiyi hallar da var. Aşağı ixtisas tələb edən işlərdə belə gəlir fərqi 2–3 dəfəyə çata bilir.
Bu səbəbdən Azərbaycana qayıdanların ən çox dilə gətirdiyi problemlərdən biri qazancın yaşayış xərclərini tam qarşılamamasıdır.
Gəlirdən başqa, sosial təminat və karyera imkanları da qərara ciddi təsir göstərir. Xüsusilə Avropada rəsmi çalışanlar üçün pensiya, tibbi sığorta və işsizlik müavinəti kimi sosial təminat mexanizmləri daha sabitdir. Azərbaycanda isə sosial təminat sisteminə inamla bağlı narahatlıqlar bəzi insanların geri qayıtmaq qərarına təsir edir.
IOM tərəfindən təqdim olunan kiçik biznes və mənzil təminatı üzrə reinteqrasiya yardımları bu problemləri qismən aradan qaldırmağa yönəlib.
Karyera məsələsində də oxşar vəziyyət müşahidə olunur. Xaricdə bilik və bacarıqlara əsaslanan karyera yüksəlişi daha geniş imkanlar yarada bilir. Azərbaycanda isə “tanışlıqla işə qəbul” kimi qəbul edilən yanaşma, əmək bazarının məhdudluğu və xaricdə təhsil almış mütəxəssislərin ixtisasına uyğun vakansiyaların azlığı geri qayıdanların qarşılaşdığı əsas problemlər sırasında göstərilir. Bəzi hallarda Azərbaycana qayıdan mütəxəssislər gözlədikləri iş və karyera mühitini tapa bilmədikləri üçün yenidən xaricə gedirlər.
Qərarın yalnız iqtisadi tərəfi yoxdur. Ailə və mənəvi bağlar da mühüm rol oynayır. Valideynlərə qulluq etmək, doğmaların yanında olmaq və uşaqları Azərbaycan mədəniyyəti içində böyütmək istəyi bir çox insanı vətənə qayıtmağa sövq edən əsas amillərdəndir.
Lakin xaricdə uzun müddət yaşayan insanlar üçün vəziyyət zaman keçdikcə dəyişir. Onlar həmin ölkələrdə ailə qurur, uşaqları yerli məktəblərə uyğunlaşır və yeni sosial mühit formalaşdırırlar. Azərbaycandakı ailə üzvlərinə maddi dəstək göstərmək ehtiyacı da onların xaricdə işləməyə davam etməsinə səbəb ola bilir. Nəticədə bəzi ailələr Azərbaycanda yaşayarkən ailənin digər üzvü xaricdə işləməyə məcbur olur.
Ümumi mənzərəyə görə, müvəqqəti əmək miqrantları arasında Azərbaycana gedib-gəlmək və nə vaxtsa geri qayıtmaq istəyi daha yüksək ola bilər. Lakin uzunmüddətli və ya daimi şəkildə xaricə köçənlərin, xüsusilə də xaricdə təhsil alaraq orada karyera quran mütəxəssislərin böyük hissəsi geri qayıtmağa tələsmir.
Burada əsas məsələ vətən sevgisinin olub-olmaması deyil. İnsanların qərarına gəlir səviyyəsi, sosial təminat, karyera imkanları, ailə vəziyyəti və yaşadıqları ölkədə formalaşdırdıqları həyat da təsir edir.
Qiymət Mahir
