Husilərin raketlərinin çatmadığı yerə sözləri çatdı - İstanbul və İslamabad planı nə qədər realdır?
Yəməndə fəaliyyət göstərən “Ənsar Allah” (husilər) hərəkatının siyasi bürosunun üzvü və rəsmi nümayəndəsi Məhəmməd əl-Buxeytinin açıqlamasında “raketlərimizin növbəti hədəfləri İslamabad və İstanbul ola bilər” ifadəsini səsləndirməsi Yaxın Şərq və Cənubi Asiyanın təhlükəsizlik arxitekturasında ciddi rezonans doğurub. Buxeyti Səudiyyə Ərəbistanının tərəfində Yəmən münaqişəsinə hər hansı birbaşa hərbi müdaxilənin Türkiyə və Pakistana “baha başa gələcəyini” bəyan edərək, hər iki ölkəni “dəmir yumruqla” vuracaqları ilə hədələyib.
Bu xəbərdarlıq Yəmən üsyançılarının Səudiyyə Ərəbistanının Ər-Riyad, Yanbu neft emalı zavodu və strateji obyektlərinə intensiv raket və dron zərbələri endirdiyi bir vaxta təsadüf edir.
Səsləndirilən bu sərt hədə-qorxunun arxasında duran əsas geosiyasi amil 2026-cı ilin avqust ayında Məkkədə Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan arasında imzalanmış Məkkə Birgə Müdafiə Müqaviləsidir. İmzalanan bu üçtərəfli pakt üzv ölkələrdən birinə qarşı edilən silahlı hücumu bütün tərəflərə edilmiş hücum kimi qəbul edən kollektiv müdafiə maddəsini ehtiva edir. Səudiyyə Ərəbistanının uzun sürən münaqişə nəticəsində raket əleyhinə müdafiə ehtiyatlarının tükənməsi fonunda Türkiyə və Pakistandan hərbi və texniki dəstək istəməsi husilər tərəfindən ciddi təhdid kimi qiymətləndirilir.
Husilərin bu diplomatik və hərbi psixoloji hücumunun strateji məqsədi Səudiyyə Ərəbistanını regional müttəfiqlərindən təcrid etmək və Məkkə paktının praktiki icrasını ləngitməkdən ibarətdir. Buxeyti öz müsahibələrində Türkiyə və Pakistan ictimaiyyətinin Yəməndəki humanitar vəziyyətə rəğbət bəslədiyini iddia edərək, Ankara və İslamabad hökumətlərini neytrallığı qorumağa, Səudiyyə koalisiyasının "hərbi proksisinə" çevrilməməyə çağırıb.
Bəs bu bəyanat real hərbi potensiala əsaslanır, yoxsa siyasi "göz dağı" xarakteri daşıyır?
Husilərin hərbi arsenalının texniki göstəriciləri təhlil edildikdə, onların Yəmən ərazisindən birbaşa Türkiyə və ya Pakistanın ana torpaqlarına kinetik zərbə endirmək imkanlarının coğrafi və hərbi-texniki baxımdan mümkün olmadığı ortaya çıxır. Husilərin sahib olduğu ən uzaqmənzilli ballistik raketlərdən biri İranın "Qadr" sistemləri əsasında modifikasiya edilmiş "Toufan" raketidir ki, bunun da maksimal uçuş məsafəsi 1350–1950 kilometr təşkil edir. Qanadlı raketlər seqmentində isə "Quds-4" seriyası maksimal 2000 kilometr məsafədəki hədəfləri vurmaq qabiliyyətinə malikdir.
Pilotsuz uçuş aparatlarına (PUA) gəldikdə, husilərin istifadəsində olan və İranın "Shahed-136" sistemlərinə əsaslanan "Wa'id-2" kamikadze dronlarının iddia edilən maksimal uçuş məsafəsi 2500 kilometr civarındadır. Digər geniş istifadə olunan "Sammad-3" dronlarının effektiv tətbiq radiusu isə 1500–1800 kilometrlə məhdudlaşır. Hərçənd ki, 2024-cü ilin iyulunda husilərə aid bir dron Təl-Əvivə zərbə endirmək üçün təxminən 2600 kilometrlik dolanbac marşrut qət etmişdi.
Bundan belə nəticəyə gələ bilərik ki, bu cür əməliyyatlar təkçarəlik xarakter daşıyır və strateji müharibə aparmaq üçün yetərli deyil.
Coğrafi məsafələrin hesablanması husilərin iddia etdiyi hücum ssenarilərinin reallıqdan nə qədər uzaq olduğunu sübut edir. Yəmənin paytaxtı Səna və ya şimal nəzarət zonasından Türkiyənin İstanbul şəhərinə qədər olan düz xətt məsafəsi təxminən 3300–3500 kilometr, Pakistanın paytaxtı İslamabada qədər olan məsafə isə 3100–3300 kilometr təşkil edir. Mövcud raket və dron texnologiyalarının heç biri bu məsafəni qət etmək üçün tələb olunan yanacaq, faydalı yük və naviqasiya dəqiqliyinə malik deyil.
Baxmayaraq ki, husilərin İstanbul və ya İslamabad şəhərlərini birbaşa raket atəşinə tutması texniki baxımdan qeyri-mümkündür, bu bəyanatı tamamilə təhlükəsiz hesab etmək doğru olmazdı. Husilərin asimmetrik döyüş imkanları Türkiyə və Pakistanın Yaxın Şərq və Afrika buynuzundakı regional maraqlarına və strateji aktivlərinə qarşı real təhlükə yaradır. Əl-Buxeytinin "dəmir yumruq" hədəsi birbaşa paytaxtlara deyil, bu ölkələrin regiondakı mövqelərinə yönəlmiş ola bilər.
Bu kontekstdə birincil təhdid sahəsi dəniz logistikası və Qırmızı dənizdəki ticarət yollarıdır.
Bab əl-Məndəb boğazı Türkiyənin Şərqi Afrika, xüsusən də Somali ilə olan strateji münasibətləri üçün həyati qapı rolunu oynayır. Ankara Somalidə böyük hərbi təlim bazasına (TURKSOM), dənizkənarı neft kəşfiyyatı hüquqlarına və kosmodrom layihələrinə sahibdir. Husilərin Bab əl-Məndəb boğazında gəmiçiliyə seçici məhdudiyyətlər tətbiq etməsi və ya Türkiyə bayraqlı gəmiləri hədəf alması Ankaranın Afrika Buynuzundakı iqtisadi və hərbi mövqelərinə ciddi zərər vura bilər.
İkinci real təhlükə tərəfi Səudiyyə Ərəbistanı ərazisində yerləşdirilə biləcək Türkiyə və Pakistan hərbi personallarıdır. Türkiyənin Məkkə paktının ratifikasiyasından sonra Səudiyyə Ərəbistanına hava hücumundan müdafiə radar sistemləri, PUA operatorları və texniki heyət göndərməsi planlaşdırılır. Pakistanın isə artıq Səudiyyə Ərəbistanında minlərlə hərbi təlimçisi və mütəxəssisi mövcuddur. Husilərin Səudiyyə bazalarına endirəcəyi raket və dron zərbələri nəticəsində bu heyətin həlak olması Türkiyə və Pakistanı dolayısı ilə müharibənin mərkəzinə çəkə bilər.
Üçüncüsü, münaqişənin genişlənməsi regional təhlükəsizlik balanslarını mürəkkəbləşdirir. Türkiyənin husilərlə hərbi qarşıdurmaya girməsi İraqdakı İran yönümlü milis qruplarının (Həşd əş-Şaabi) reaksiyasına səbəb ola bilər. Bu vəziyyət Ankaranın Bağdadla olan münasibətlərini gərginləşdirə və Şimali İraqda PKK-ya qarşı aparılan əməliyyatlara mənfi təsir göstərə bilər. Pakistan üçün isə Yəməndəki hərbi iştirak qonşu İranla həssas sərhəd təhlükəsizliyini və diplomatik tərəfdaşlığı riskə atmaq deməkdir.
Bütün bunlardan belə nəticə çıxara bilərik ki, Məhəmməd əl-Buxeytinin bəyanatı klassik "psixoloji çəkindirmə" və siyasi hiylə nümunəsidir. Husilər yaxşı anlayırlar ki, Məkkə Birgə Müdafiə Müqaviləsi çərçivəsində Türkiyənin hərbi sənaye imkanları və Pakistanın nüvə daxil olmaqla çəkindirici gücü Səudiyyə Ərəbistanının müdafiə qabiliyyətini kəskin şəkildə artıracaqdır. Bu səbəbdən, üsyançılar müqavilə tam hüquqi və hərbi qüvvəyə minmədən əvvəl aqressiv ritorika ilə tərəfləri çəkindirməyə çalışırlar.
Husilərin bu "göz dağı" taktikasında əsas hədəf auditoriyası Türkiyə və Pakistanın daxili ictimaiyyətidir. Husilər bu ölkələrin vətəndaşlarına "bu sizin müharibəniz deyil" mesajını verərək, hökumətlərin xarici hərbi missiyalara qoşulmasına qarşı daxili siyasi müqavimət yaratmağa cəhd edirlər. Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Məkkə paktını ratifikasiya etməsi gözlənilən dövrdə bu cür xəbərdarlıqlar siyasi qərar vermə prosesinə psixoloji təzyiq göstərmək məqsədi daşıyır.
Bununla belə, Türkiyə və Pakistanın Səudiyyə Ərəbistanı ərazisindəki hərbi varlığı və Qırmızı dənizdəki dəniz ticarət marşrutları husilərin asimmetrik cavab zərbələrinə qarşı həssas olaraq qalır. Yaxın perspektivdə Türkiyə və Pakistanın Yəmən müharibəsinə birbaşa qurudan qoşun yeritməyəcəyi, lakin Səudiyyə Ərəbistanına hava hücumundan müdafiə və PUA texnologiyaları təmin edərək regional balansı qorumağa çalışacağı proqnozlaşdırılır.
Aysel Mətləb
