Prezident böyük bir problemin üstünü açdı: Media savadlılığı…

Oktyabrın 1-də Bakıda AQEM-in ilk Media Forumu açıldı. Mövzu “Qütbləşmiş dünyada media vasitəsilə etimadın qurulması” idi. Prezident İlham Əliyevin forum iştirakçılarına müraciətini Prezidentin köməkçisi Hikmət Hacıyev oxudu.

Prezident media savadlılığının artırılmasını və yeni texnologiyaların məsuliyyətli tətbiqini etimadın dayanıqlı əsaslarının mühüm şərtlərindən biri adlandırdı. Mətndə dezinformasiyanın geniş yayılması və süni intellektlə hazırlanan saxta materiallar ictimai etimada birbaşa təhlükə kimi göstərilir.

Etibarlı informasiya mühitini kim qurmalıdır? Müraciət bu suala geniş cavab verir: dövlət qurumları, media subyektləri, rəqəmsal platformalar, jurnalistlər, tədqiqatçılar və vətəndaş cəmiyyəti. Bu siyahının sonunda oxucu dayanır. Media savadlılığı oxucunu bu zəncirin möhkəm halqasına çevirmək deməkdir.

Sofiyada fəaliyyət göstərən Açıq Cəmiyyət İnstitutu 2017-ci ildən Avropa cəmiyyətlərinin dezinformasiyaya davamlılığını ölçür. 2026-cı il indeksində birinci yeri dörd ölkə bölüşür: Danimarka, Finlandiya, İrlandiya və Niderland, hər biri 71 balla. Regionumuza yaxın ölkələr siyahının aşağı hissəsindədir.

İndeksin formulu sadədir. Balın ən böyük hissəsi məktəbdə oxu bacarığından və media mühitinin keyfiyyətindən gəlir. Başqa sözlə, savadlı oxucu sinif otağında yetişir.

Finlandiya 2017-ci ildən bu siyahının zirvəsindədir. Orada media savadlılığı uşaq bağçasından başlayır və ölkənin ümumi müdafiə konsepsiyasının bir hissəsi sayılır. Milli Audiovizual İnstitutun direktoru Leo Pekkala müəllimlərdən tələb edir ki, fizika və ya riyaziyyat keçsinlər, fərqi yoxdur, hər dərsə məlumatı yoxlama elementlərini daxil etsinlər (OSIS).

Oksford Universitetinin Reuters İnstitutu mənzərəni tamamlayır. 2026-cı il hesabatına görə, 48 ölkədə xəbərə etimad 37 faizə enib. Bu, 2015-ci ildən bəri ən aşağı göstəricidir. Sosial şəbəkədə görülən xəbərə etimad 22 faiz, süni intellekt çatbotlarının cavablarına etimad isə 20 faizdir. İnternetdə nəyin real, nəyin saxta olduğundan narahat olanların payı 62 faizə qalxıb (Reuters Institute).

Paradoks buradadır. İnsanlar sosial şəbəkəyə az inanır, amma xəbəri daha çox orada izləyir. Sosial şəbəkə və video platformalar ilk dəfə xəbər mənbəyi kimi televiziyanı və xəbər saytlarını qabaqlayıb: 54 faiz. Media savadlılığı bu boşluğu dolduran bacarıqdır.

Azərbaycanda media savadlılığının artıq hüquqi ünvanı var. Medianın İnkişafı Agentliyinin nizamnaməsində və yenicə ayardılan Media və Yayım Şurasının da təqdimat sənədində bu iş ayrıca vəzifə kimi yazılıb (president.az). Qurum beynəlxalq təcrübəni öyrənərək hədəf qruplara yönələn vahid daxili strategiya hazırladığını açıqlayıb.

Hər il dekabrda Media Savadlılığı Həftəsi keçirilir. Ötən il həftə 22 dekabrda “Rəqəmsallaşma, Süni İntellekt və Media Savadlılığı” konfransı ilə yekunlaşdı. Orada şagirdlər üçün açıq dərslər və məlumatlandırma sessiyaları haqqında danışıldı. Agentliyin Media Savadlılığı platforması və “MEDİA könüllüləri” proqramı gənclərə məlumatı yoxlama vərdişi aşılayır.

Açıq qalan bir sual var. Azərbaycan Sofiya indeksinə və Reuters hesabatına daxil deyil, ölkədə media savadlılığını ölçən müntəzəm milli göstərici də yoxdur. Ölçülməyən nəticəni idarə etmək çətindir.

Finlandiya nümunəsi göstərir ki, nəticə illər sonra gəlir. Sofiya hesabatının müəllifləri də təhsili ən etibarlı, amma uzunmüddətli yol sayır. Azərbaycan üçün bu yolun bir neçə konkret mərhələsi görünür.

Media savadlılığı üçün ayrıca fənn gözləmək lazım gəlmir. Onu Azərbaycan dili, tarix və informatika dərslərinə yerləşdirmək olar. Fin modeli məhz belə işləyir: hər müəllim öz dərsində xəbərin mənbəyini soruşmağı öyrədir.

Milli bazis sorğusuna ehtiyac var. İldə bir dəfə aparılan sorğu xəbərə etimadı, saxta xəbər narahatlığını və məlumatı yoxlama vərdişini göstərsə, Agentliyin layihələri rəqəmlə qiymətləndirilə bilər.

Prezidentin müraciətində rəqəmsal platformalar tərəfdaş kimi adlanır. Azərbaycan dilində yoxlanmış məlumatın görünməsi və saxta hesabların vaxtında silinməsi bu tərəfdaşlığın əsas meyarı ola bilər.

Gündəlik vərdiş üçün dörd sual kifayətdir:

1.​Bu xəbəri kim yayıb və onun adı, ünvanı bəllidirmi?

2.​Xəbərin tarixi nədir, köhnə görüntü yeni hadisə kimi təqdim olunmur ki?

3.​Başlıq məni qəzəbləndirmək və ya qorxutmaq üçün yazılıb?

4.​Eyni məlumatı ikinci etibarlı mənbə təsdiqləyirmi?

AQEM Media Forumu Bakıdan bir siqnal verdi: qütbləşmiş dünyada etimad redaksiyada başlayır, oxucunun telefonunda möhkəmlənir.