"Vorovskoy" romantikası - Gənclik niyə kriminallaşdı ? - ARAŞDIRMA

Gənclərin kütləvi şəkildə kriminallaşması, küçə qanunlarına uyması və “oğru aləminə” meyil göstərməsi tək bu günün problemi deyil. Bu, illərlə toxunulmayan sosial yaraların, çökən dəyərlərin və ən əsası, məqsədli şəkildə şüurlara yeridilən kriminal virusun nəticəsidir.

Bəs bu bəla haradan qaynaqlanır və niyə uşaqlar əllərinə silah, ciblərinə bıçaq götürərək öz gələcəklərini məhv edirlər?

Uşaqların TikTok-da pərəstiş etdiyi, məhəllədə “qanun” adlandırdığı düşüncələrin kökü Rusiyanın çar dövründəki katorqalarına və Stalin rejiminin QULAQ düşərgələrinə qədər gedib çıxır.

SSRİ dövründə həbsxanalarda dövlətin qanunlarından kənarda, öz qaydaları ilə yaşayan qapalı kriminal mühit formalaşmışdı. “Vor v zakone”, yəni “qanuni oğru” sistemi bu mühitin əsas elementlərindən birinə çevrilmişdi. Dövlətə işləməmək, ailə qurmamaq və polislə əməkdaşlıq etməmək kimi prinsiplər üzərində qurulan bu ideologiya uzun illər sovet cəmiyyətinin alt qatında yaşadı.

SSRİ dağıldıqdan sonra, 1990-cı illərdə vəziyyət daha da mürəkkəbləşdi. Dövlət hüququ qorumaqda çətinlik çəkirdi, zavodlar bağlanır, insanlar dolanışıq problemi ilə üzləşirdilər. Belə bir şəraitdə bəzi yerlərdə ədaləti qanunla deyil, kriminal avtoritetlər vasitəsilə axtarmağa başladılar. “Bratva” adlandırılan qruplar cəmiyyətin müəyyən təbəqələrində nüfuz qazandı. Həmin illərin kriminal mühitində böyüyən nəsillər küçə qaydalarını sonrakı nəsillərə də ötürdülər. Bu gün məktəblərdə “kimin sözü keçir”, “kim kimdən güclüdür” mübahisələrinin arxasında da həmin düşüncə tərzinin izlərini görmək mümkündür.

Təkcə postsovet məkanında yox, dünyanın müxtəlif ölkələrində də kriminal həyat tərzinin gənclər arasında cazibədar görünməsi oxşar səbəblərlə bağlıdır. Pablo Eskobar və El Çapo kimi narkotik kartellərinin rəhbərlərinin hekayələri bəzi gənclərin şüurunda varlanmaq, dövlətə meydan oxumaq və güc nümayiş etdirmək obrazı yaradıb. Netflix-də yayımlanan “Narcos” kimi seriallar da bu şəxslərin həyatını geniş auditoriyaya çatdırıb. Kriminal şəxslərin həyatını əks etdirən ekran əsərlərində onların əməllərinin nəticələri arxa plana keçirilir, cinayətkar obrazı isə yanlış şəkildə qəhrəmanlaşdırılır.

ABŞ və Avropada yayılan qanqster repi və UK drill musiqi janrları ilə bağlı müzakirələr də bu məsələnin başqa tərəfini üzə çıxarır. Silah, narkotik, zorakılıq və qadınlara qarşı alçaldıcı münasibətin ön plana çəkildiyi bəzi mahnılar yeniyetmələrə təsir göstərir. Gənc bir tərəfdən təhsil və zəhmətlə uğur qazanmağın uzun yol olduğunu görür, digər tərəfdən sosial şəbəkələrdə kriminal həyat tərzi ilə pul, bahalı avtomobil və nüfuz nümayiş etdirən insanlarla qarşılaşır. Beləliklə, cinayət bəzi gənclərin gözündə təhlükəli əməldən çox, hörmət qazandıran davranış kimi görünür.

Azərbaycanda da gənclərin kriminallaşması məsələsinə bir neçə istiqamətdən yanaşmaq lazımdır. Burada narkotik vasitələrin yayılması, kriminal həyat tərzinin təbliği və sosial problemlər diqqət çəkir. Maddə asılılığı olan şəxslərin bir qismi növbəti dozanı əldə etmək üçün borclanır, əmlakını satır və ya qanunsuz fəaliyyətlərə cəlb olunur.

Sosial şəbəkələr isə kriminal obrazların yayılması üçün yeni imkanlar yaradıb. TikTok və Telegram-da küçə davalarının, bıçaqlanma hadisələrinin və kriminal şəxslər arasındakı münaqişələrin nümayiş etdirilməsi zorakılığı adi hadisə kimi təqdim edir. Rövşən Lənkəranski və digər kriminal avtoritetlərin adları ətrafında formalaşdırılan miflər də gənclərdə yanlış təsəvvürlər yaradır. “Haqsızlığa dözmə, gücün varsa, haqqını özün al” düşüncəsi qanunun aliliyini zəiflədir, şəxsi qisası və zorakılığı çıxış yolu kimi göstərir. Halbuki hüququn işləməli olduğu yerdə küçə qaydalarının hökm sürməsi yeni münaqişələrə və daha ağır nəticələrə yol açır.

Problemin sosial tərəfi də az əhəmiyyət daşımır. Təhsil almayan, işləməyən və peşə bacarıqları olmayan gənclərin gələcək perspektivləri məhdudlaşır. NEET anlayışı nə təhsil alan, nə işləyən, nə də peşə hazırlığında iştirak edən gəncləri əhatə edir. Sosial şəbəkələrdə nümayiş etdirilən bahalı avtomobillər, dəbdəbəli həyat və sürətli qazanc görüntüləri isə real imkanlarla virtual həyat arasındakı uçurumu daha da böyüdür. Belə şəraitdə gənclər qısa yolla pul qazanmaq istəyinə qapılaraq kiberdələduzluğa, bank kartları ilə bağlı fırıldaqlara və digər qanunsuz fəaliyyətlərə cəlb olunurlar.

Gənclərin kriminallaşmasının qarşısını yalnız həbslərlə almaq mümkün deyil. Burada dövlət genişmiqyaslı müdaxilə etməlidir. Bir nəfərin cəzalandırılması onun yerini dolduran sosial və ideoloji mühit dəyişmədikdə problemin kökünü aradan qaldırmır. Gənclərin gözündə kriminal avtoritetlərin deyil, elm adamlarının, idmançıların və dürüst zəhmətlə uğur qazanan insanların nüfuzu artırılmalıdır. Media və əyləncə sənayesi cinayətkar həyat tərzini romantikləşdirən obrazların təsirini nəzərə almalı, zorakılığın nəticələrini də göstərməlidir.

Məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi, pulsuz idman zallarının və texnologiya mərkəzlərinin yaradılması, peşə təhsilinə çıxışın asanlaşdırılması gənclərin enerjisini faydalı istiqamətə yönəldə bilər. Eyni zamanda, narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı mübarizə gücləndirilməli, asılılığı olan şəxslərin müalicə və reabilitasiyaya çıxışı təmin edilməli, ailələrə dəstək artırılmalı və məktəblərdə profilaktik iş gücləndirilməlidir.

Əks halda, bu gün kriminal həyat tərzini nüfuz və güc rəmzi kimi görən yeniyetmə sabah həmin mühitin qurbanına çevriləcək. Əsas məsələ təkcə cinayətlə mübarizə aparmaq deyil, gənci cinayət yoluna sürükləyən şəraiti dəyişmək və ona cinayətkarı qəhrəman kimi təqdim edən obrazların təsirini azaltmaqdır. Sağlam nəsil yetişdirmək istəyiriksə, problemin kökünə enməliyik.

Jalə Rövşən