Dünya bloklanır: Hindistan boyda ölkə belə, yoxa çıxır

İnternetin çöküşü yeni maliyyə sisteminə keçid üçün zəmin yarada bilərmi?

Dünya iqtisadiyyatı yeni bir risklə üz-üzədir: bank sistemlərinə, maliyyə bazarlarına və rəqəmsal infrastruktura qarşı mümkün kiberhücumlar. Süni intellektin sürətlə inkişafı bu təhlükələrin miqyasını daha da artırır. İndi əsas məsələ təkcə internetin fəaliyyətinin dayanması deyil, belə bir böhranın dövlətlərin maliyyə siyasətinə və insanların pullarına çıxış imkanlarına necə təsir göstərə biləcəyidir.

Hindistanın Baş naziri Narendra Modi xəbərdarlıq edib ki, gələcəyin müharibələrində ölkələri iflic etmək üçün mütləq bombalardan istifadə olunması lazım gəlməyə bilər. Bankların və maliyyə sistemlərinin sıradan çıxarılması da dövlətin iqtisadi fəaliyyətini iflic vəziyyətinə sala bilər. Bu yanaşma müasir münaqişələrdə rəqəmsal infrastrukturun strateji əhəmiyyətini ön plana çıxarır.

Yaponiyada GMO Internet Group şirkətinin rəhbəri də internetin mümkün çökməsi ehtimalını gündəmə gətirib. Bu açıqlama 70-dən çox broker və valyuta ticarəti platformasında saxtakarlıqla bağlı iddiaların ortaya çıxması fonunda səsləndirilib. Bununla belə, ayrı-ayrı platformalarla bağlı problemlərin qlobal internetin çökməsinə səbəb olacağını demək üçün əsas yoxdur. Burada diqqətçəkən məqam rəqəmsal maliyyə sistemlərinin bir-birindən asılılığı və bu asılılığın yarada biləcəyi risklərdir.

G7 ölkələrinin hökumətləri və mərkəzi banklarının süni intellektlə əlaqəli maliyyə hücumları üzrə ssenariləri modelləşdirməsi də bu narahatlıqların daha geniş müstəvidə müzakirə olunduğunu göstərir. ABŞ-ın iri banklarında müştəri hesablarına icazəsiz daxil olmağa və müstəqil əməliyyatlar aparmağa çalışan süni intellekt agentlərinin aşkarlanması ilə bağlı məlumatlar isə texnologiyanın maliyyə təhlükəsizliyi baxımından yaratdığı yeni problemləri gündəmə gətirir. Bu iddiaların konkret mənbələrlə təsdiqlənməsi vacibdir, lakin belə risklərin özü maliyyə sektorunda müdafiə mexanizmlərinin yenilənməsini zəruri edir.

Məsələnin digər tərəfi isə alternativ maliyyə sistemləri ilə bağlıdır. ABŞ-ın maliyyə naziri Skott Bessent “qlobal iqtisadiyyatın əsaslı şəkildə yenidən qurulması” fikrini səsləndirib. ABŞ-ın dövlət borcunun 40 trilyon dollara yaxınlaşması fonunda stabilkoinlər və süni intellektin maliyyə sistemindəki rolu da müzakirə olunur. Lakin bu mövzuların eyni strategiyanın tərkib hissəsi olduğunu göstərən konkret sübut yoxdur.

Bununla belə, mümkün ssenarinin məntiqi aydındır: əgər genişmiqyaslı kiberhücum nəticəsində banklar, birjalar və pul köçürmələri eyni vaxtda dayanarsa, insanlar gündəlik maliyyə əməliyyatlarını həyata keçirmək üçün alternativ vasitələrə ehtiyac duyacaqlar. Böhran zamanı əsas məqsəd pul dövriyyəsini bərpa etmək olacaq. Belə şəraitdə əvvəlcə fövqəladə həll kimi təqdim edilən rəqəmsal maliyyə alətləri sonradan daha geniş tətbiq oluna bilər.

Məhz burada əsas sual yaranır: böhran zamanı tətbiq edilən yeni sistemlər yalnız maliyyə əməliyyatlarını bərpa etməyə xidmət edəcək, yoxsa insanların pullarına çıxışına, əməliyyatlarına və maliyyə davranışlarına nəzarət imkanlarını da dəyişəcək? Stabilkoinlər və digər rəqəmsal ödəniş vasitələri əməliyyatları asanlaşdıra bilər, lakin onların hansı qaydalarla idarə olunacağı, istifadəçilərin məxfiliyinin necə qorunacağı və fövqəladə vəziyyətlərdə hansı məhdudiyyətlərin tətbiq ediləcəyi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

İnternetin qlobal şəkildə bağlanmasına hazırlıq görüldüyünü və ya mümkün kiberhücumların vahid maliyyə sisteminə keçid üçün əvvəlcədən planlaşdırıldığını söyləmək üçün yetərli əsas yoxdur. Ancaq rəqəmsal infrastrukturun təhlükəsizliyi, süni intellektin maliyyə sektorunda yaratdığı risklər və alternativ ödəniş sistemlərinin genişlənməsi eyni vaxtda diqqət tələb edən məsələlərdir.

Əsas təhlükə təkcə internetin dayanması deyil. Əgər belə bir böhran baş verərsə, onun ardınca hansı maliyyə qaydalarının tətbiq olunacağı və bu qaydaların insanların iqtisadi azadlığına necə təsir göstərəcəyi də ən azı böhranın özü qədər əhəmiyyətli olacaq.

Jalə Rövşən