Köhnə dünya çökdü - Milyonlarla gənc küçələrdə "TikTok" inqilabı edir

Dünya həqiqətən də qaynayır, 2025 və 2026-cı illər son 20 ilin yox, son 100 ilin ən etirazlı dövrüdür.

Rəqəmlə danışaq, fəlsəfə sonraya qalsın.

ACLED beynəlxalq münaqişə bazası deyir: son 12 ayda 112 ölkədə 3 milyon 200 mindən çox etiraz aksiyası qeydə alınıb. Bu rəqəm 2011-ci ildə Ərəb Baharında 1.4 milyon idi. Yəni ikiqat artıb. "Carnegie Endowment" deyir ki, təkcə 2025-ci ilin iyunundan 2026-cı ilin oktyabrına qədər 65 ölkədə hökumət ya devrilib, ya baş nazir istefa verib, ya da erkən seçkiyə gedib. Bu isə artıq sunamidir. Edelman Trust Barometer 2026 hesabatı isə dibi göstərir: dünyada insanların hökumətə inamı 36%, mediaya inamı 42%, böyük biznesə inamı 39%. Son 25 ildə belə aşağı rəqəm olmayıb. İnsanlar artıq dövlətə deyil, küçədə yanlarında dayanan insanlara daha çox güvənirlər.

Dünya hara gedir?

İndi eyni anda 4 inqilab dalğası bir-birinə qarışıb gedir. Ayrı-ayrı baxanda fərqli ölkə, fərqli şüar görürük, amma kökü eynidir.

1. Z inqilabları - "Siz çalıb-çapanda biz işsizik" nəsli:

Nepal, Mərakeş, Keniya, Filippin, İndoneziya, Madaqaskar, Peru... Siyahı hər həftə uzanır. Səbəb eynidir, korrupsiya + bahalıq + "TikTok"da hər şeyi görmək. Və ictimaiyyət özündən çıxıb.

Nepalda nə oldu? Hökumət sosial medianı bağladı, 19 yaşlı 3 uşaq güllələndi, 72 saata parlament yandırıldı, baş nazir helikopterlə qaçdı. Niyə? Çünki Nepalda orta yaş 24-dür, işsizlik 23%-dir, amma nazirlərin uşaqları "Instagram"da Dubayda yaxtalardan paylaşım edirlər. Gənclər buna "nepo baby" deyir. Çox böyük qınaq doğurdu gənclər arasında.

Mərakeşdə nə oldu? Səhiyyə çökdü, Agadir-də 8 qadın doğuşda öldü, dövlət xəstəxanalarında tomoqrafiya yoxdur. Gənclər "GenZ212" adı ilə 107 şəhərdə eyni anda çıxdı. Şüarları: "Stadion yox, xəstəxana istəyirik" - çünki hökumət Dünya Kuboku üçün 5 milyardlıq stadion tikirdi.

Keniyada hələ 2024-də vergi qanununa qarşı başlayan etiraz 2026-da davam edir. Filippində daşqın pullarını oğurlayan məmurların villaları ifşa olundu. İndoneziyada millət vəkillərinə ayda 3000 dollar mənzil pulu verildiyi ortaya çıxdı, camaat parlamentə girdi.

Elmi fakt nə deyir?

Beynəlxalq Əmək Təşkilatı deyir: dünyada 15-24 yaşlıların 23.2%-i NEET-dir - yəni nə təhsildə, nə işdə, nə təlimdə. Bu, 1950-ci ildən bəri ən yüksək rəqəmdir. Eyni nəsil tarixdə ən savadlı nəsildir - ali təhsil alanların sayı 2000-ci ildən bəri 2 dəfə artıb. Yəni daha çox oxuyub, daha az qazanır. Bu ziddiyyət inqilabın benzinidir deyəsən.

2. Müharibədən sonra yorğunluq - "Artıq bəsdir" nəsli:

Qəzzadan Ukraynaya, Sudandan Myanmaya, Kongo-dan Haitiyə qədər insanlar eyni şeyi deyir: bəsdir.

SIPRI 2026 hesabatı deyir: dünyada hazırda 56 aktiv silahlı münaqişə gedir. Bu, II Dünya Müharibəsindən sonra ən yüksək rəqəmdir. 2025-ci ildə müharibələrdə ölən mülki sayı 233 min olub. UCDP deyir ki, son 3 ildə müharibə qaçqınlarının sayı 120 milyonu keçib.

Nəticə nədir? İsraildə 2026-cı ilin sentyabrında Qəzza müharibəsinə qarşı 750 min nəfər Tel-Əvivə çıxdı - ölkə tarixinin ən böyük etirazı. İranda 2022 hicab etirazı bitmədi, indi 2026-da yenidən universitetlər qalxdı. Rusiyada belə "səssiz etiraz" var - arvadlar cəbhədən ərini qaytarmaq üçün hər şənbə etiraz edir. Ukraynada insanlar "bizə sülh lazımdır, torpaq yox" deyə küçəyə çıxır.

Dünya bioloji yorğunluqdan əziyyət çəkir.

Harvardın apardığı araşdırmaya görə 2 ildən çox davam edən müharibə olan ölkələrdə depressiya v 40% artıb. İnsan beyni artıq bayraq, torpaq şüarını qəbul etmir, çörək və təhlükəsizlik istəyir.

3. Qiymət şoku - "Maaşımız çatmır" nəsli:

Dünyada ərzaq 2019-cu illə müqayisədə 38% bahalaşıb - (FAO-nun indeksi). Kirayə qiymətləri qlobal orta hesabla 52% artıb - IMF deyir. Amma orta maaş eyni dövrdə cəmi 9% artıb.

Bu nə deməkdir? Bu o deməkdir ki, 2019-da maaşının 30%-ni kirayəyə verən adam indi 48%-ni verir. Qalan 52%-lə həm yeməlidir, həm uşaq oxutmalıdır, həm də işə getməlidir.

Dünya Bankı isə belə deyir: hələ də 700 milyondan çox insan gündə 2.15 dollardan az qazanır, amma eyni anda dünyada milyarderlərin sayı 2781-ə çatıb, sərvətləri 14.2 trilyon dollar. Oxfama görə, ən varlı 1% son 2 ildə yaranan bütün yeni sərvətin 63%-ni götürüb.

Ona görə Argentinada Miley-ə qarşı, Türkiyədə vergiyə qarşı, Nigeriyada benzinə qarşı, Fransada pensiya yaşına qarşı, ABŞ-da tələbə kreditinə qarşı eyni şüar var: "Biz işləyirik, siz yeyirsiniz".

4. Süni intellekt və iqlim qorxusu - "Gələcəyimizi oğurlamayın" nəsli:

Gənclər başa düşür ki, sabah onların işini AI görəcək. McKinsey 2026 hesabatına əsasən hazırda ABŞ-da görülən işlərin 60%-i 2030-a qədər avtomatlaşdırıla bilər. Dünya İqtisadi Forumu deyir: növbəti 5 ildə 83 milyon iş yeri yox olacaq, 69 milyon yeni iş yaranacaq - amma yeni işlər üçün tam fərqli bacarıq lazımdır. Yəni taksi sürücüsü sabah kod yaza bilməyəcək.

Eyni vaxtda NASA və NOAA da açıqlayıb ki, 2024, 2025 və 2026 ardıcıl olaraq ölçmə tarixinin ən isti 3 ili olub. 2026-cı ilin yayı 1.64 dərəcə isti olub - Paris razılaşmasının 1.5 dərəcə həddini keçib. Dəniz səviyyəsi son 30 ildə 11.4 sm qalxıb, 2026-cı ildə qalxma sürəti ildə 4.5 mm olub - əvvəllər 2.1 mm idi. Yəni 20 yaşlı uşaq baxır və görür ki, 2050-də onun yaşayacağı şəhər su altında qala bilər, işini də robot alacaq.

Bu psixoloji vəziyyətin elmi adı var: "kollektiv gələcək anksiyetesi". Lancet-in 2025-ci ildə 10 ölkədə 10 min gənc arasında apardığı sorğu deyir ki, gənclərin 59%-i iqlimə görə gələcəkdən çox narahatdır, 45%-i deyir ki, bu narahatlıq gündəlik həyatına təsir edir.

Əsl sual budur: Niyə indi hamısı eyni vaxtda baş verir?

Çünki telefon hamının əlindədir. 1990-cı ildə Qahirədə nə baş verdiyini Parisdə 1 həftə sonra bilirdin, indi Nepalda bir polis gənci vuranda video 4 dəqiqə 37 saniyəyə Rabatda izlənir. MIT Media Lab deyir: qəzəb dolu, zorakılıq videosu neytral xəbərdən 6.2 dəfə sürətli yayılır. Alqoritm sakit xəbər yox, qəzəbli xəbər göstərir, çünki qəzəb daha çox saxlayır adamı ekranda.

Nəticədə etirazlar yoluxucudur. Nepalda yandırılan hökumət binasının tüstüsü Mərakeşdəki xəstəxana qarşısındakı ananın fəryadı ilə eyni buludda birləşir. İndoneziyada yandırılan parlament kürsüsünün külü Filippindəki gəncin əlindəki pankarta qonur.

Əlbəttə ki, Dədünya dağılmır, dünya sadəcə köhnə idarəetmə ilə yeni nəslin arasında qalıb. Köhnə siyasətçilər 1970-ci illərin dili ilə danışır - "vətən, millət, səbr edin " deyirlər. Yeni nəsil 2026-nın dili ilə yaşayır - "mənim kirayəm, mənim işim, mənim gələcəyim".

Qorxulu görünür, amma tarixdə həmişə belə olub - 1848-də Avropada 50 şəhər eyni anda qalxanda da, 1968-də Parisdən Tokyoya qədər universitetlər yananda da, 1989-da Berlin divarı yıxılanda da hamı "dünya hara gedir?" deyirdi. Sonra yeni qayda qurulurdu.

İndi də yeni qayda qurulur. Bu qaydanın adı hələ qoyulmayıb, amma üç sütunu artıq bəllidir: ədalətli bölüşdürmə, şəffaf idarəetmə və yaşana bilən planet. Bu üçü olmayana qədər küçələr boşalmayacaq. Yəni dünyanın sonu deyil, köhnə proqramın çökməsidir. Yeni proqramı isə küçədəki 19 yaşlı uşaqlar yazır.

Əziz Əlibəyli

Beynəlxalq məsələlər üzrə ekspert