Sabah dünya üç yerə bölünəcək - PROQNOZ

Sabah dünya üç yerə bölünəcək - PROQNOZ
18.11.2026 19:33 Siyasət

Dünya siyasətinin diqqəti bu həftə Çinin cənubundakı Şençjen şəhərinə yönəlib. APEC sammiti bu gün açılıb. Sabah, noyabrın 19-da isə tarixdə ilk dəfə Si Cinpin, Vladimir Putin və Donald Tramp bir masa arxasında oturacaqlar. Pekin bu görüşü rəsmi sənədlərdə “Çin-Rusiya-ABŞ dövlət başçılarının görüşü” adlandırıb.

Rəsmi gündəlikdə iki mövzu var: nüvə silahlarına nəzarət və İran ətrafındakı müharibə. Ukrayna məsələsi müzakirə masasına gətirilməyəcək. Vaşinqton əvvəlcədən bəyan edib ki, heç bir saziş gözlənilmir və bu görüş uzunmüddətli müzakirələrin ilk addımıdır.

Bu görüşü dəyərləndirərkən yalnız protokola nəzər salmaq kifayət deyil. Masa arxasında əyləşən hər bir lider öz dövlətinin real gücünü təmsil edir. Həmin gücü rəqəmlərlə ölçdükdə mənzərə daha aydın görünür.

İQTİSADİYYAT: GÜCÜN TƏMƏLİ

ABŞ hələ də dünyanın ən böyük iqtisadiyyatına malikdir. Ölkənin ÜDM-i 30 trilyon dolları ötür, BVF-nin 2026-cı il üzrə proqnozunda artım 2,3 faiz göstərilir. Süni intellekt infrastrukturuna yönəldilən nəhəng sərmayələr Amerika iqtisadiyyatının əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilib.

Çinin ÜDM-i təxminən 20,7 trilyon dollardır. Həcm baxımından ABŞ-dan üçdə bir qədər kiçik olsa da, artım tempi 4,5 faizdir. Bu, Amerikanın göstəricisindən təxminən iki dəfə çoxdur. Pekinin zəif nöqtəsi daxili tələbatın aşağı olmasıdır. Güclü tərəfi isə sənayedir: dünya istehsalının ən böyük payı Çin zavodlarının hesabına formalaşır.

Rusiya bu üçlükdə iqtisadi baxımdan açıq şəkildə geri qalır. Ölkənin iqtisadiyyatı (təxminən 2,5 trilyon dollar) Çindən səkkiz, ABŞ-dan isə 12 dəfə kiçikdir. Artım proqnozu 1 faiz ətrafındadır. Hərbi iqtisadiyyat ölkəni ayaqda saxlasa da, inkişaf imkanlarını məhdudlaşdırır.

HƏRBİ POTENSİAL: PUL VƏ NÜVƏ

SIPRI-nin son hesabatına görə, 2025-ci ildə dünyanın hərbi xərcləri 2,89 trilyon dollara çatıb. Bu vəsaitin yarısından çoxu məhz üç ölkənin payına düşür.

ABŞ: 954 milyard dollar. Konqresin 2026-cı il üçün təsdiqlədiyi xərclər isə 1 trilyon dolları ötür. Amerika özündən sonrakı altı ölkənin birlikdə xərclədiyindən daha çox vəsait ayırır.

Çin: 336 milyard dollar. Son on ildə ölkənin hərbi büdcəsi 62 faiz artıb.

Rusiya: 190 milyard dollar. Bu, ÜDM-in 7,5 faizi deməkdir. Moskva iqtisadiyyatının ağır yükünü cəbhəyə yönəldib.

Nüvə balansında isə mənzərə tamamilə fərqlidir. Hərbi ehtiyatda Rusiyanın təxminən 4400, ABŞ-ın isə 3700 döyüş başlığı var. Çində bu rəqəm 620-dir. Lakin SIPRI xəbərdarlıq edir ki, onilliyin sonuna qədər Çinin qitələrarası raketlərinin sayı Rusiya və ABŞ-ın göstəricilərinə çata bilər.

Trampın strateji hədəfi də buradan aydın görünür. Vaşinqton Pekini nüvə danışıqlarına cəlb etmək istəyir, çünki ən sürətlə böyüyən nüvə arsenalı Çinə məxsusdur. Çin isə illərdir bu danışıqlar masasında iştirakdan yayınır.


ABŞ – bugünkü güc.

Çin – sabahın gücü.

Rusiya – nüvə kartı ilə oyunda qalan dövlət.

PROQNOZ

Çinlə ABŞ arasındakı iqtisadi fərq daralmağa davam edəcək. Lakin tam bərabərliyin yaxın on ildə reallaşması real görünmür. Çinin iqtisadi artımı yavaşlayır, demoqrafik vəziyyət isə ölkənin əleyhinə işləyir. Hərbi sahədə Pekin dəniz qüvvələri və raket texnologiyaları ilə Amerikanı ən çox narahat edən rəqib olaraq qalacaq.

Rusiyanın vəziyyəti isə daha mürəkkəbdir. Nüvə arsenalı ölkəni böyük oyunçu statusunda saxlayır, iqtisadi baza isə zəifləyir. Moskva getdikcə Pekindən daha çox asılı vəziyyətə düşür. Çin artıq Rusiyanın bir nömrəli ticarət tərəfdaşıdır. Kreml üçün Şençjendə keçiriləcək görüş özünü Vaşinqton və Pekinlə bərabər səviyyəli supergüc kimi göstərmək fürsətidir.

Bütün bunlardan belə qənaətə gəlmək olar: gələcəyə ən sürətli addımlarla Çin irəliləyir, ABŞ isə ən böyük ehtiyatları öz əlində saxlayır. Amerika texnologiya, maliyyə və hərbi büdcə sahələrindəki üstünlüyünü hələ uzun müddət qoruyacaq. Çin sənaye gücü və iqtisadi artım tempi hesabına bu fərqi hər il bir qədər azaldır. Rusiya isə bu yarışda nüvə kartını əlində saxlayan, lakin iqtisadi imkanları getdikcə məhdudlaşan oyunçudur.

AZƏRBAYCAN ÜÇÜN NƏ DEMƏKDİR?

Üç nəhəng dövlətin bir masa arxasında əyləşməsi Cənubi Qafqaz üçün də mühüm siqnaldır. Böyük güclər razılaşmaya yaxınlaşdıqda regional oyunçuların manevr imkanları daralır. Ziddiyyətlər dərinləşdikdə isə Orta Dəhliz, enerji və nəqliyyat marşrutları kimi amillərin əhəmiyyəti artır. Bakının çoxvektorlu siyasəti məhz belə dövrlər üçün qurulmuş modeldir.

Sabahkı görüşdən böyük sazişlər gözləmək sadəlövhlük olardı. Lakin görüşün özü artıq bir mesajdır: dünya üçqütblü reallığa doğru addımlayır və bu qütblərin gücü bərabər deyil.

Əziz Əlibəyli

Siyasi analitik

XƏBƏR LENTİ
19 NOYABR 2026
Bütün Xəbərlər