Xaricdən Azərbaycana gələn təhlükələrin üstü açıldı - Prezident gündəmə daşıdı

28.10.2026 11:55 Təhlil

Azərbaycanın təhlükəsizliyindən danışanda iki fikri ayrı-ayrılıqda götürmək mümkün olmur. Birincisi budur ki, ölkə daxilində açıq qarşıdurma ehtimalı aşağıdır. Bunun səbəbi bəllidir: ordu yenilənib, 2023-cü ildə ərazi bütövlüyü tam bərpa olunub.

İkinci fikir daha ağır çəkir. Ölkə Rusiya ilə İranın arasında yerləşir, Cənubi Qafqazda isə böyük güclərin enerji və nəqliyyat xətləri üstündəki rəqabəti səngimir. Bu coğrafiya Azərbaycanı xaricdən gələn təzyiqə qarşı daha açıq edir.

Amma "daxildə heç bir risk yoxdur" demək də düz olmaz. Məsələyə belə baxmaq daha doğrudur: təhdidlərin çoxu xaricdən gəlir, onların içəri nə qədər işləyəcəyini isə daxili dayanıqlılıq həll edir. Xarici təzyiq ən çox zəif yerlərə vurur. İqtisadiyyatın şaxələnməsi və insanların dövlətə inamı bu təzyiq qarşısında ölkənin daxili müdafiə xəttidir.

Rəsmi təhlükəsizlik yanaşması

Rəsmi baxışın mərkəzində dövlətin suverenliyi və ərazi bütövlüyü dayanır. 2007-ci ildə təsdiqlənmiş Milli Təhlükəsizlik Konsepsiyası müstəqilliyə və ərazi bütövlüyünə qarşı cəhdləri, konstitusiya quruluşunu sarsıtmağa yönələn addımları risk sayır.

Sənəd təhdidləri yalnız sərhədin o tayında axtarmır. Terrorizm, separatizm, transmilli cinayətkarlıq və qeyri-qanuni miqrasiya da siyahıdadır, informasiya məkanındakı mənfi təsir də.

Yəni rəsmi doktrina daxili və xarici amilləri bir-birindən qopartmır. Xarici aktor içəridəki zəiflikdən yararlanır, möhkəm daxili sistem isə xaricdən gələn təzyiqin gücünü azaldır. Bu məntiq aşağıdakı bütün bölmələrdən keçir.

Coğrafiya təhlükəsizlik hesabını yazır

Xarici risklərin əsas mənbəyi xəritədir. Şimalda Rusiya, cənubda İran var, ölkə Cənubi Qafqazın ən həssas nöqtələrindən birində yerləşir. Rusiya ilə Ukrayna arasındakı müharibə və 2026-cı ildə İranın ətrafında alovlanan qarşıdurma Bakının xarici siyasət hesablarını xeyli çətinləşdirib.

Coğrafiyanı dəyişmək mümkün deyil. Rusiya və İranla qonşuluq hər bir təhlükəsizlik planının sabit şərti olaraq qalacaq. Xəzər də bu hesabın içindədir: dənizin hərbiləşməsi ticarət yollarını və limanların işini birbaşa vura bilər.

Azərbaycanın çəkisini artıran onun ərazisindən keçən xətlərdir. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Cənubi Qaz Dəhlizi ölkəni Avropanın enerji xəritəsinə bağlayıb. 2017-ci ildə açılan Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu Orta Dəhlizin Qafqaz hissəsinin bel sütunudur. Planlaşdırılan TRIPP xətti isə Avropa Komissiyasının 2026-cı il araşdırmasına görə yolu BTQ ilə müqayisədə 25 faizədək qısalda bilər. Bu xətlər ölkəyə strateji çəki qazandırır, onları qorumaq vəzifəsi də buradan doğur.

Cənub istiqaməti: İran riski

2026-cı il cənub sərhədinin nə qədər kövrək olduğunu açıq göstərdi. 28 fevralda ABŞ və İsrail İrana zərbələr endirdi, Ali Rəhbər Əli Xamenei həlak oldu. Bakı neytral qalmağa çalışdı: Prezident İlham Əliyev başsağlığı məktubu göndərdi, Xarici İşlər naziri Ceyhun Bayramov Tehrana Azərbaycan ərazisinin İrana qarşı istifadə olunmayacağını bildirdi.

Buna baxmayaraq, 5 martda Naxçıvana pilotsuz uçan aparatlar düşdü. Biri hava limanının terminalına dəydi, mülki şəxslər yaralandı. Tehran iştirakını inkar etdi, Bakı isə Tehrandakı səfirlikdən və Təbrizdəki konsulluqdan əməkdaşlarını geri çağırdı.

Bu hadisə Naxçıvanın zəif yerini üzə çıxardı. Muxtar respublika ana torpaqdan ayrıdır və böhran anında onu qorumaq çətindir. Bu gün də Naxçıvana yeganə quru yol İran ərazisindən keçir.

TRIPP məhz bu asılılığı aradan qaldırmaq üçün düşünülüb. 43 kilometrlik marşrut Mehri bölgəsindən, Araz çayı boyunca keçəcək. Tehran onu köhnə "Zəngəzur dəhlizi"nin davamı və ABŞ-ın Sünik bölgəsinə girişi kimi qəbul edir. Xameneyinin müşaviri Əli Əkbər Vilayəti 2025-ci ilin avqustunda layihəyə sərt etiraz etmişdi, sonrakı rəsmi açıqlamalar isə daha yumşaq tonda səsləndi.

Azərbaycanın Türkiyə və İsraillə yaxınlığı İranın narahatlığını artırır. Ona görə cənub sərhədində hərbi gərginlik və İran mərkəzli ideoloji təbliğat real risk olaraq qalır. Bu sərhəddə tranzit maraqları ilə ideoloji rəqabət üst-üstə düşür.

Şimal istiqaməti: Rusiya ilə mürəkkəb asılılıq

Rusiya ilə münasibətləri ən yaxşı "mürəkkəb asılılıq" ifadəsi təsvir edir. Moskva Cənubi Qafqazda təsirini saxlamaq istəyir, Ukrayna müharibəsi isə onun imkanlarını daraldıb. Bu, Bakıya manevr sahəsi verir. Lakin zəifləyən güc açıq təzyiqin yerinə gizli və hibrid üsullara daha tez-tez əl ata bilər.

Son iki ilin hadisələri bu riskin real olduğunu göstərdi. 25 dekabr 2024-cü ildə AZAL-ın Bakı-Qrozni reysi Rusiya hava hücumundan müdafiə sisteminin atəşinə məruz qaldı, təyyarə Qazaxıstanda qəzaya uğradı və 38 nəfər həlak oldu. Ardınca Rusiyada azərbaycanlılara qarşı reydlər keçirildi, Bakıda Sputnik Azərbaycanın rəhbərləri saxlanıldı. Gərginlik 2025-ci ilin oktyabrında Düşənbədə Putinin üzrxahlığından sonra azaldı. 2026-cı il aprelin 15-də iki ölkə təzminat da daxil olmaqla məsələnin həllinə dair razılaşma elan etdi.

Rusiya hələ də qeyri-neft ixracının ən böyük alıcısıdır: 2025-ci ildə bu ixracın 32,4 faizi Rusiyaya gedib. Belə bağlılıq gərginlik anında iqtisadi təzyiq üçün hazır rıçağa çevrilir.

Rusiya və İranla eyni anda qonşu olmaq Azərbaycanı iki gücün təzyiq zonasına yaxınlaşdırır. Bakının cavabı müdafiəyə qoyulan vəsait oldu:

Mənbə: SIPRI, aprel 2026; PanArmenian; Statbase (SIPRI əsasında).

Maraqlıdır ki, sülh mətni paraflandıqdan sonra da iki qonşu silahlanmanı azaltmayıb. Hər iki paytaxt sülhü güc mövqeyindən qorumağa üstünlük verir.

Ermənistan istiqaməti: risk azalıb, yox olmayıb

Onilliklər boyu Ermənistan Azərbaycanın təhlükəsizlik gündəminin birinci maddəsi olub. İkinci Qarabağ müharibəsindən və 2023-cü ilin sentyabrından sonra birbaşa hərbi toqquşma ehtimalı xeyli azalıb. 8 avqust 2025-ci ildə Ağ Evdə sülh sazişinin mətni paraflandı. Sənəd tərəfləri bir-birinin suverenliyini tanımağa və ocialnc münasibət qurmağa öhdələndirir.

Saziş isə hələ imzalanmayıb. Bakı imzanı Ermənistan Konstitusiyasından Azərbaycana qarşı ərazi iddiası saydığı müddəaların çıxarılmasına bağlayır. Bu dəyişiklik Ermənistanda referendumsuz mümkün olmayacaq. Nikol Paşinyan oktyabrın 22-də sazişin 2027–2028-ci illərdə imzalana biləcəyini deyib. AİR Mərkəzinin sədri Fərid Şəfiyev isə oktyabrın 27-də Brüsseldə konstitusiya aydınlığını davamlı sülhün təməli adlandırıb.

Ona görə sülh prosesini hərbi təhlükənin sonu kimi oxumaq tələsik olardı. Hazırkı mərhələ riskin hüquqi çərçivəyə salınması və idarə olunmasıdır. Delimitasiya və ocial üzrə hər ilişki prosesi geri ata bilər, kənar aktorlar isə belə ilişkilərdən yararlanmağa hazırdır. TRIPP-in Ermənistan ərazisindəki tikintisi də Rusiyanın erməni dəmir yollarına nəzarəti və İranın etirazı səbəbindən gecikir.

Hibrid təhdidlər: sərhədi keçməyən müharibə

Xarici təzyiq hər zaman tankla gəlmir. Dezinformasiya kampaniyaları və kiberhücumlar açıq müdaxilədən xeyli ucuz başa gəlir. İzləri də az qalır.

Bu təhdidlər sərhədi fiziki olaraq keçmir. Onların hədəfi cəmiyyətin etimadı və dövlətin legitimliyidir. 2025-ci ildə Moskva ilə gərginlik zirvədə olanda münasibətlərin ağırlıq mərkəzi diplomatiyadan media məkanına keçdi və Sputnik Azərbaycanın icraçı direktorunun saxlanılması bunun simvoluna çevrildi. Naxçıvan hadisəsindən sonra İranın İrəvandakı səfiri ölkəsinin iştirakını inkar etdi və Bakının reaksiyasını qeyri-mütənasib adlandırdı. Bir zərbə xəbəri bir neçə gün ərzində rəqabət aparan versiyaların döyüşünə çevrildi.

Buna görə müasir təhlükəsizlik informasiya məkanını və rəqəmsal infrastrukturu da əhatə edir. Sərhəd zastavası ilə server otağı bu gün eyni çəkidə strateji obyektdir.

İdeoloji müdafiə: nəzarətdən çox etimad

Azərbaycan sekulyar dövlət modelinə malikdir və dini cərəyanlar üzərində dövlət nəzarəti güclüdür. Buna baxmayaraq, xarici mərkəzlərin dini radikalizmi və etnik ayrıçılığı alət kimi işlətmək cəhdləri istisna edilmir. Cənubdakı son gərginlik fonunda bu risk daha da aktuallaşıb.

Dövlətçilik ideyasının gücləndirilməsi və cəmiyyətin ortaq dəyərlər ətrafında birləşməsi təhlükəsizlik siyasətinin vacib hissəsidir. Amma ideoloji möhkəmliyi təkcə qadağalarla qurmaq olmur. İnsan özünü ədalətli ocialn bir parçası hiss edəndə yad təbliğata qulaq asmağa ehtiyac duymur. Narazılıq və etimadsızlıq olan yerdə isə ən zəif təbliğat da özünə dinləyici ocia.

İqtisadi dayanıqlılıq: neft-qaz asılılığı

İqtisadiyyat daxili sabitliyin ən vacib dayağıdır və o hələ də neft-qaz gəlirlərinə söykənir. Bu gəlirlər dövlətə ordunu yeniləmək və sosial xərcləri ödəmək imkanı verir. Qarşılığında büdcəni qlobal enerji bazarının dalğalanmalarına bağlayır.

Hidrokarbonlar ixracın altıda beşindən çoxunu təşkil edir. Cədvəldən iki nəticə çıxır. Büdcə neftdən yavaş-yavaş uzaqlaşır: 2026-cı ilin ilk yarısında qeyri-neft gəlirlərinin payı 57,3 faizə çatıb və bu, bir il əvvəlkindən 5,4 bənd çoxdur. Hökumət Neft Fondunun transferlərini 2030-cu ilədək 2026-cı illə müqayisədə 27,2 faiz azaltmağı planlaşdırır. İxrac strukturu isə demək olar dəyişmir: qeyri-neft ixracı nominal artsa da, real ifadədə geriləyib, yəni artımın böyük hissəsi qiymətlərin hesabınadır.

Neft-qaz asılılığı bu gün birbaşa təhlükə sayılmaz. Uzun müddətdə isə şaxələndirmə olmadan dövlətin daxili dayanıqlılığını aşındırır, xüsusən hasilat azalmağa davam edərsə. Qeyri-neft ixracının və bərpa olunan enerjinin böyüməsi bu səbəbdən təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir.

Nəticə: balanslı təhlükəsizlik modeli

Azərbaycanın təhlükəsizlik mənzərəsində xarici risklər ön plandadır. Rusiya və İranla qonşuluq, TRIPP ətrafındakı gərginlik, Ermənistanla imzalanmamış saziş və hibrid təsir əsas təhdid mənbələridir. 2026-cı ilin martında Naxçıvanda baş verənlər bu risklərin kağız üzərində qalmadığını göstərdi.

Daxili riskləri də gözdən qaçırmaq olmaz. Enerji asılılığı, büdcənin Neft Fondu transferlərinə bağlılığı, idarəetmənin keyfiyyəti və vətəndaşların dövlətə inamı daxili dayanıqlılığın səviyyəsini müəyyən edir.

Bütün bunları bir cümləyə yığmaq olar: Azərbaycanın əsas təhdidləri xaricdən gəlir, bu təhdidlərə dözüm isə içəridə formalaşır. Güclü ordu bu tənliyin bir tərəfidir. O biri tərəfdə şaxələnmiş iqtisadiyyat və dövlətinə inanan cəmiyyət dayanır.