Dünyada beş yüz milyon ərəb yaşayır, amma niyə Nobel alanı yoxdur? - VİDEO

Son günlərdə ABŞ Səhiyyə Naziri Robert F. Kennedi Juniora aid edilən bir fikir sosial şəbəkələrdə əldən-ələ gəzir. Guya o deyib ki, dünyada beş yüz milyon ərəb yaşayır, amma bu xalq elm istehsal etmir, Nobel, Fields medalı, Volf mükafatı qazanmır; XIII əsrdə sıradan müsəlman hökmdarın kitabxanasında bütün Avropadakı qədər kitab vardı, bu ənənəni isə "Müsəlman Qardaşlar" məhv edib.

Bu fikrə qəzəblə cavab vermək asandır. Daha faydalısı onu rəqəmlərin, tarixin və faktların qarşısına qoymaqdır. Çünki burada həm həqiqət payı var, həm də ciddi tarixi xəta.

Əvvəlcə ən göz qabağında olan səhvə baxaq. "Müsəlman Qardaşlar" təşkilatı 1928-ci ildə Misirin İsmailiyyə şəhərində Həsən əl-Bənna tərəfindən qurulub. İslam elminin qızıl dövrünün çöküşü isə bundan təxminən yeddi əsr əvvəl başlayır. 1258-ci ildə monqollar Bağdadı aldı, Abbasilərin məşhur "Beytül-Hikmə"si ilə birgə şəhərin kitabxanaları dağıdıldı. Səlib yürüşləri, Əndəlüsün itirilməsi, ticarət yollarının Atlantikaya keçməsi, sonrakı əsrlərdə Osmanlı mərkəzində mətbəənin gec yayılması bu prosesi dərinləşdirdi. XX əsrdə yaranmış bir siyasi hərəkatı XIII əsrin kitabxanalarının qatili elan etmək tarixə deyil, bugünkü siyasətə xidmət edən bir sxemdir.

Kitabxana müqayisəsində isə həqiqət payı var və onu inkar etmək lazım deyil. X əsrdə Kordova xəlifəsi II Həkəmin kitabxanasında təxminən dörd yüz min cild əlyazmanın saxlandığı rəvayət olunur. Həmin dövrdə Avropanın ən zəngin monastır kitabxanaları bir neçə yüz cildlə öyünürdü. Cəbr sözü əl-Xarəzminin əsərindən gəlir, "alqoritm" onun adının latınlaşmış formasıdır. İbn Heysəmin optikası, İbn Sinanın "Qanun"u, Bəttaninin astronomiya cədvəlləri yüz illərlə Avropa universitetlərində dərs vəsaiti kimi oxundu. Bu irs uydurma deyil, Avropa intibahının birbaşa qida mənbələrindən biridir.

İndi gələk bugünkü iddiaya: ərəblər Nobel qazanmır. Bu da tam doğru deyil. 1988-ci ildə misirli yazıçı Nəcib Məhfuz ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatını alan ilk ərəb yazıçısı oldu. 1999-cu ildə misirli alim Əhməd Zəveyl femtokimya sahəsindəki işinə görə kimya üzrə Nobel aldı. 2025-ci ildə isə daha simvolik bir hadisə baş verdi: 1965-ci ildə Əmmanda fələstinli qaçqın ailəsində doğulan Ömər Yaği kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görüldü. Onun inkişaf etdirdiyi metal-üzvi karkaslar səhra havasından su çəkə, karbon qazını tuta və zəhərli qazları saxlaya bilir. Ailəsi Yafadan didərgin düşmüş, bir otaqlı, elektriki və suyu etibarlı olmayan evdə yaşamışdı.

Ərəb mənşəli alimlərin siyahısı bununla bitmir. Kimya üzrə 1990-cı il Nobel laureatı Elias Kori livanlı mühacir ailəsinin övladıdır, 1986-cı ildə Volf mükafatını da almışdı. Riyaziyyatın ən nüfuzlu mükafatlarından olan Fields medalını 1966-cı ildə qazanan Maykl Atiyanın atası livanlı idi. Yəni Kennedinin saydığı üç mükafatın üçündə də ərəb kökənli adlar var.

Amma burada dürüst olmaq lazımdır. Bu adların böyük əksəriyyəti uğurunu ərəb ölkələrində deyil, ABŞ-da, Britaniyada qazanıb. Yağinin özü də 15 yaşında Amerikaya köçüb. Kennedinin fikrindəki həqiqət payı da elə buradadır: problem ərəb zehnində deyil, ərəb zehninin işləyə biləcəyi mühitdədir.

Rəqəmlər bunu açıq göstərir. UNESCO-nun 2010-cu il elm hesabatına görə, 2007-ci ildə ərəb dünyası ÜDM-in cəmi 0,2 faizini elmi tədqiqata ayırırdı, bu Afrikadakı göstəricinin yarısı idi; Avropa 1,6, Çin isə təxminən 1,4 faiz xərcləyirdi. Həmin hesabatda Bəhreyn ÜDM-in 0,04, Səudiyyə Ərəbistanı isə 0,05 faizi ilə siyahının sonunda idi. Başqa bir hesablamaya görə, ərəb ölkələri dünya ÜDM-inin 5,9 faizini istehsal etsə də, qlobal elmi xərclərin 1 faizindən azını təmin edir. Müqayisə üçün: Cənubi Koreya bu göstəricidə 4,3 faizlə birinci, İsrail 4,1 faizlə ikinci yerdədir.

Misir nümunəsi xüsusilə ibrətamizdir. 2014-cü il konstitusiyası dövləti elmə ÜDM-in ən azı 1 faizini ayırmağa məcbur edir, amma real xərc 0,7 faizdə qalıb. UNESCO hesabatında bir cümlə vəziyyəti yığcam izah edir: hərbi xərclər inkişaf resurslarını udur, 2015-ci ildə Misirdə bu, ÜDM-in 1,7 faizi idi. Bölgədə özəl sektorun payı da çox aşağıdır: elmi tədqiqat xərclərinin cəmi 3–10 faizi özəl sektorun hesabınadır.

Yaxşı xəbər odur ki, mənzərə dəyişir. ALECSO-nun məlumatına görə, 2015–2020-ci illərdə elmi xərclərin ÜDM-dəki payı bütün ərəb ölkələrində artıb, BƏƏ, Misir, Tunis, Qətər, Oman və Küveytdə bu artım xüsusilə nəzərəçarpandır. Səudiyyənin KAUST universiteti, Qətərin Elm və Texnologiya Parkı, BƏƏ-nin kosmik proqramı və Marsa göndərdiyi "Əməl" zondu yeni bir mərhələnin işarələridir.

Bəs onda əsl səbəb nədir? Tarixçilər və iqtisadçılar bir neçə amil üzərində dayanır. Müstəmləkəçilik dövründə təhsil sistemləri metropoliyanın ehtiyacına görə quruldu. Neft gəliri elmə deyil, idxala və təhlükəsizliyə yönəldi, iqtisadçıların "resurs lənəti" adlandırdığı vəziyyət yarandı. Avtoritar idarəçilik azad düşüncəni, universitet muxtariyyətini, tənqidi müzakirəni boğdu. Ən istedadlı gənclər beyin axını ilə Qərbə getdi. Bir də unutmaq olmaz ki, son yarım əsrdə İraq, Suriya, Liviya, Yəmən, Livan, Fələstin müharibələr, işğallar və vətəndaş qarşıdurmaları ilə yaşayıb. Bağdad Universitetinin laboratoriyaları ikinci dəfə, bu dəfə XXI əsrdə dağıdıldı. Bu müharibələrin bəzilərində ABŞ-ın özünün birbaşa rolu olduğunu xatırlatmaq da ədalətli olar.

Kennedinin "nifrət, müharibə və məzlumluq ritorikası istehsal edən durğun cəmiyyətlər" ifadəsi də buna görə yarımçıqdır. Durğunluğun səbəbi mədəniyyətin özündə deyil, siyasi və iqtisadi strukturlardadır. Eyni mədəniyyət IX əsrdə dünyanın ən açıq elmi mühitini yaratmışdı. Eyni insanlar bu gün Berkli, Kaltek, Oksford laboratoriyalarında Nobel səviyyəli kəşflər edir. Ömər Yağinin hekayəsi ərəblərin elm yarada bilmədiyini deyil, əlverişli mühit olanda nələrə qadir olduqlarını sübut edir.

Bu müzakirədə hər iki tərəfə dərs var. Ərəb dünyası üçün sual budur ki, öz Yağilərini niyə evdə saxlaya bilmir. Qərb siyasətçiləri üçün isə sual budur ki, mürəkkəb tarixi bir prosesi bir təşkilata yükləyən sadə formul nəyə xidmət edir. Elmin tarixi göstərir ki, heç bir xalq əbədi zirvədə qalmayıb, heç biri də əbədi geridə qalmağa məhkum deyil. Bir zamanlar Bağdadın kitabxanalarından Avropaya axan bilik bu gün əks istiqamətdə axır. Sabah bu axının yönünü təyin edəcək olan da genlər deyil, büdcələr, universitetlər və azadlıqlardır.

İsmayıl Şahlı