Müctəba Xamenei: İranın yeni ali dini lideri kimdir? — DOSYE

İran İslam Respublikasının siyasi sistemində uzun illər kölgədə qalan fiqurlardan biri Müctəba Hüseyni Xamenei hesab olunur. Azərbaycanda Müctəba Xamenei kimi tanınan bu şəxs 2026-cı ilin mart ayından etibarən İranın üçüncü ali dini lideri kimi təqdim olunur.

Şəxsi məlumatlar

Müctəba Xamenei 8 sentyabr 1969-cu ildə İranın Məşhəd şəhərində anadan olub. Məşhəd şiə islamının mühüm dini mərkəzlərindən biri hesab olunur və onun uşaqlıq illəri atasının şah rejiminə qarşı siyasi fəaliyyəti ilə paralel keçib.

Ruhanilik statusuna malik olan Müctəba Xamenei bəzən ayətullah kimi təqdim edilsə də, bir çox mütəxəssis onu hojjətül-islam – orta səviyyəli ruhani kimi qiymətləndirir. O, Qum şəhərində dini təhsil alıb və müəyyən dövrlərdə seminariya dərsləri də keçib. Bununla belə, atasından fərqli olaraq geniş dini nüfuz qazana bilmədiyi qeyd olunur.

Müctəba Xamenei 1999-cu ildə Zəhra Həddad-Adel ilə evlənib. Zəhra İranın keçmiş parlament spikeri Qulam-Əli Həddad-Adelin qızıdır. Onların üç övladı var. Məlumatlara görə, Zəhra və övladı 2026-cı ilin fevralında İrana İsrailin hücumu zamanı həlak olub. 

Həmin hücum zamanı Müctəba Xameneinin özü də ağır yaralanıb. Onun sol ayağında sınıq, həmçinin çiyin və çanaq nahiyəsindən zədələr aldığı bildirilir. Bu hadisənin onun siyasi fəaliyyətinə təsir göstərə biləcəyi ehtimal olunur.

Ailə və qohumlar

Müctəba Xameneinin ailəsi İranın ən nüfuzlu siyasi və dini klanlarından biri hesab edilir. O, Əli Xameneinin altı övladından ikincisidir. Onun atası Ayətullah Əli Xamenei 1989-cu ildən 2026-cı ilə qədər İranın ali lideri olub və İslam İnqilabının əsas fiqurlarından biri hesab olunur. Müctəba uzun illər atasının ofisində qeyri-rəsmi siyasi təsirə malik şəxs kimi fəaliyyət göstərib. Anası Mənsurə Xocastə Bağırzadə, ictimaiyyət qarşısında çox görünməyən, lakin nüfuzlu ailə üzvü kimi tanınır. Məlumatlara görə, o da 2026-cı il hücumunda həyatını itirib.

Təhsili

Müctəba Xameneinin uşaqlıq və yeniyetməlik illəri İranın siyasi dəyişikliklər dövrünə təsadüf edir. 1979-cu il İslam İnqilabından sonra ailə Tehran şəhərinə köçüb. O, Tehranın nüfuzlu təhsil müəssisələrindən biri olan “Alavi” liseyində təhsil alıb. Bu məktəb İran siyasi elitasının nümayəndələrinin oxuduğu məktəblərdən biri hesab olunur. 17 yaşında İran-İraq müharibəsi zamanı “Habib ibn Mazahir” batalyonunda qısa müddət xidmət etdiyi bildirilir. Bu dövr onun SEPAH ilə əlaqələrinin formalaşmasına təsir göstərib. 1999-cu ildə Qum şəhərinə köçərək dini təhsilini davam etdirib və ruhani statusunu gücləndirib.

Siyasi karyera və təsir dairəsi

Müctəba Xamenei rəsmi dövlət vəzifəsi tutmasa da, uzun illər İran siyasi sistemində qeyri-rəsmi təsirə malik fiqur kimi tanınıb. O, tez-tez rejimin “kölgə şahzadəsi” kimi təsvir olunur. Onun SEPAH və “Bəsic” strukturları ilə sıx əlaqələrinin olduğu bildirilir. 2019-cu ildə ABŞ tərəfindən sanksiyaya məruz qalıb və Vaşinqton onu İran rejiminin destabilizasiya edən fəaliyyətlərini dəstəkləməkdə ittiham edib.

2005 və 2009-cu illərdə keçirilən prezident seçkilərində Mahmud Əhmədinejadın hakimiyyətə gəlməsini dəstəklədiyi iddia olunur. 2009-cu ildə baş verən “Yaşıl hərəkat” etirazları zamanı “Bəsic” qüvvələrinin etirazları yatırdığı və çox sayda insanın həbs edildiyi bildirilir. 2022-ci ildə İranda baş verən etirazlar zamanı da onun islahatlara qarşı sərt mövqedə olduğu qeyd olunur.

Ailənin iqtisadi təsirinin isə dövlət fondları – “bonyadlar” vasitəsilə həyata keçirildiyi bildirilir. 

2026-cı il hadisələri və rəhbərliyə gəlişi

2026-cı ilin fevralında Əli Xamenei ABŞ və İsrail tərəfindən həyata keçirildiyi bildirilən hücum nəticəsində öldürüldü. Həmin hadisədən sonra Müctəba Xamenei sağ qalsa da yaralandı. Bir müddət sonra İranın Mütəxəssislər Məclisi tərəfindən yeni ali lider seçildi. Hazırda o, İranın hərbi strategiyasının formalaşdırılmasında əsas fiqurlardan biri kimi təqdim olunur və ölkənin nüvə proqramının qorunmasını prioritet sayır. 

ABŞ Prezidenti Donald Tramp tərəfindən onun barəsində sui-qəsd təhdidlərinin səsləndirildiyi də qeyd olunur.  

İran daxilində vəziyyət  

Müctəba Xamenei bir tərəfdən İran rejiminin davamlılığının simvolu kimi təqdim olunur. Digər tərəfdən isə onun ailə üzvlərini itirməsi və aldığı yaralar siyasi mövqeyini zəiflədə biləcək amillər kimi qiymətləndirilir.   

Bəzi mənbələr onun atasından daha sərt siyasi xətti təmsil etdiyini bildirir.

Qiymət Mahir