İrəvan sabah azan səsinə oyanacaq ki, azərbaycanlılar gəlib - SİMULYASİYA
Cənubi Qafqazda davamlı sülhün və etimad mühitinin bərqərar olması heç bir halda birtərəfli güzəştlər və ya tarixin saxtalaşdırılması hesabına baş verə bilməz. Əgər İrəvan rəhbərliyi və şəxsən Nikol Paşinyan regionda həqiqi, səmimi bir sülh müqaviləsinin imzalanmasını istəyirsə, təkcə öz konstitusiyasındakı ərazi iddialarını aradan qaldırmaqla kifayətlənməməlidir. Real sülhün ən mühüm və qaçılmaz şərti tarixi ədalətin bərpası, yüz minlərlə azərbaycanlının öz dədə-baba torpaqlarına – Qərbi Azərbaycana ləyaqətlə qayıtması və orada xalqımızın minillik mənəvi, dini irsinin dirçəldilməsidir.
Bu baxımdan Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri Şeyxülislam Allahşükür Paşazadənin bəyan etdiyi kimi, tarixi "İrəvan Qazılığı" təsisatının inzibati qaydada bərpası və onun fiziki olaraq İrəvanda fəaliyyətə başlaması zərurəti sadəcə dini bir addım deyil, fundamental tarixi hüquqdur. İrəvan Qazılığı əsrlər boyu bu torpaqlarda yaşayan müsəlman-türk əhalisinin mənəvi həyatını nizamlayan, onların hüquqlarını qoruyan, İrəvan xanlığının və sonrakı dövrlərin ən mötəbər dini-inzibati institutlarından biri olub. Bu institutun yenidən ayağa qaldırılması Azərbaycan dövlətinin və Qərbi Azərbaycan İcmasının irəli sürdüyü "Qayıdış Konsepsiyası"nın ayrılmaz bir tərkib hissəsidir.
Ermənistan tərəfi və onların xaricdəki havadarları bu addımı "ərazi iddiası" kimi qələmə verməyə çalışsalar da, reallıq tamamilə başqadır. İrəvan şəhəri və ətraf bölgələr tarixən məscidləri, karvansaraları, təkyələri və qazılıq binaları ilə zəngin bir türk-müsəlman mədəniyyət ocağı olub. Təkcə İrəvanda Göy məscid, Sərdar məscidi, Hacı Novruzəli bəy məscidi kimi onlarla ibadətgah mövcud idi. Lakin son bir əsrdə həyata keçirilən sistemli etnik təmizləmə, deportasiyalar və vandalizm nəticəsində təkcə insanlarımız öz yurd-yuvalarından qovulmadı, eyni zamanda bütün müsəlman irsi yer üzündən silindi, tarixi binalar və məscidlər ya dağıdıldı, ya da mənsubiyyəti saxtalaşdırıldı.
İndi zaman dəyişib. Azərbaycan tarixi ədaləti hərbi və siyasi müstəvidə bərpa etdiyi kimi, mənəvi və mədəni müstəvidə də öz sözünü deyir. İrəvanda sülh sazişindən danışanlar anlamalıdırlar ki, azərbaycanlıların doğma yurdlarına təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə qayıdışı reallaşmadan heç bir kağız parçası bölgəyə daimi dinclik gətirə bilməz. Və bu qayıdış baş tutduqda, insanlarımızın öz inancını yaşaması, ibadət etməsi üçün onların məscidləri bərpa olunmalı, minarələrdən yenidən azan səsi ucalmalı və bu dini-mənəvi həyatı idarə edən İrəvan Qazılığının rəsmi binası İrəvanın mərkəzində ucalmalıdır. Başqa cür heç bir variant qəbul edilə bilməz və mümkün də deyil.
Paşinyan hakimiyyətinin konstitusiya dəyişikliyi ərəfəsində düşdüyü çıxılmaz vəziyyət göstərir ki, İrəvan hələ də keçmişin təcavüzkar xülyalarından tam qurtula bilmir. Lakin rəsmi Bakının mövqeyi birmənalıdır: qonşuluq münasibətləri qurulacaqsa, bu, qarşılıqlı hüquqlara hörmət əsasında olmalıdır. Əgər Ermənistan öz cəmiyyətini gələcəyə və sülhə hazırlamaq istəyirsə, İrəvan Qazılığının fəaliyyətini, tarixi məscidlərin əsl sahiblərinə qaytarılmasını və Qərbi azərbaycanlıların öz ata-baba ocaqlarına dönməsini təbii və qanuni bir reallıq kimi qəbul etməlidir. Çünki o torpaqlara bizim dinimiz də, məscidimiz də, qazılığımız da mütləq qayıdacaq.
İsmayıl Şahlı
