İranın içində Rusiya və Çin varmış: Amerika niyə qalib olmur sualının cavabı

İran ətrafında mümkün hakimiyyət dəyişikliyi təkcə Yaxın Şərqin siyasi xəritəsini deyil, Rusiya və Çinin regiondakı strateji mövqelərini də dəyişə bilər.

TodayPress TV xəbər verir ki, “Monte Kristo” “X” kanalının yazdığına görə, Tehranla əməkdaşlıq Moskva və Pekinə enerji, ticarət və geosiyasi təsir baxımından mühüm üstünlüklər qazandırır.

İran rejimi çökərsə və yeni rəhbərlik Qərbə yaxınlaşarsa, Rusiya və Çin Fars körfəzinə açılan ən əlverişli qapılarını itirə bilər. Lakin hər iki ölkə bu maraqları qorumaq üçün ABŞ ilə müharibəyə başlamağa hazır deyil

Rusiya hazırda İranla əlaqələrini Xəzər dənizi vasitəsilə qoruyur. Şimal limanlarının İranın əsas mallarının daşınmasındakı payı müharibədən əvvəlki 18 faizdən təxminən 30 faizə yüksəlib

Çin isə İranın neft ixracının 80–90 faizini alır. Bununla belə, avqust ayında Çinin İrandan neft idxalı 2025-ci ildəki gündəlik 1,4 milyon bareldən təxminən 534 min barelə düşüb

Rusiyanın İranı itirməsi Hind okeanına doğru cənub marşrutunun zəifləməsi və pilotsuz uçuş aparatları sahəsində mühüm tərəfdaşını itirməsi ilə nəticələnə bilər. Xəzər dənizi dünya okeanına birbaşa çıxışı olmayan qapalı su hövzəsidir və ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin buraya daxil olması mümkün deyil. Lakin İranın cənub sahillərində Qərbə yaxın hakimiyyətin qurulması regiondakı strateji balansı dəyişə bilər

Çin üçün isə İranın itirilməsi güzəştli qiymətlərlə neft tədarükünün və Yaxın Şərqdəki geosiyasi təsir imkanlarının azalması deməkdir. İranın Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı və BRICS-də üzvlüyü də Pekinin regiondakı mövqeyi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Çin enerji tədarükündə yarana biləcək fasilənin təsirlərini müəyyən qədər kompensasiya edə bilsə də, İranın itirilməsi onun üçün daha böyük strateji problem yarada bilər

ABŞ-nin Avrasiya strategiyasının əsas prinsiplərindən biri regionun böyük güclərinin vahid blokda birləşməsinin qarşısını almaqdır. Bu baxımdan İran Rusiya, Çin və Fars körfəzi arasında mühüm əlaqə nöqtəsi hesab olunur

Bununla belə, Moskva və Pekinin İranı hərbi yolla müdafiə etmək imkanları məhduddur. İranla bağlanmış müqavilələr qarşılıqlı müdafiə öhdəliyini nəzərdə tutmur, Rusiya isə Ukraynada davam edən müharibəyə cəlb olunub. Buna görə də hər iki ölkənin İran uğrunda ABŞ ilə birbaşa müharibəyə başlaması ehtimalı aşağı qiymətləndirilir

Moskva və Pekin Donald Trampın mövqeyinə təsir göstərməyə çalışa bilər. İranı itirmək istəməsələr də, hadisələrin nəticəsini hərbi güc yolu ilə müəyyənləşdirmək imkanları məhduddur. Bu səbəbdən onlardan birbaşa hərbi müdaxilədən daha çox, güzəştli qiymətlərlə neft, taxıl tədarükü və digər iqtisadi dəstək vasitələrindən istifadə etmələri gözlənilir

İranda mümkün hakimiyyət dəyişikliyi ABŞ, NATO və digər Qərb ölkələrinin Mərkəzi Asiya dövlətləri üzərində təsirini də artıra bilər. Bu isə Moskva və Pekinin regiondakı uzunmüddətli maraqlarına təsir göstərə bilər

Əsas sual isə açıq qalır: İran borclarını qaytara bilmədikdə, Rusiya və Çin ona nə qədər müddət dəstək verməyə davam edəcək?

Məmmədova Zəhra