Türkiyə Afrikanı fəth edir - Qitənin hər yerində böyük proses başlatdı

Türkiyə Afrikada mövqeyini gücləndirmək üçün ardıcıl və məqsədyönlü addımlar atır. Rəsmi Ankara bu siyasəti “qardaşlıq”, “İslam həmrəyliyi” və “qarşılıqlı fayda” anlayışları ilə izah edir. Bununla belə, proseslərə daha diqqətli yanaşdıqda, xüsusilə Somali və Niger kimi strateji əhəmiyyətə malik ölkələrdə iqtisadi və hərbi təsirin nəzərəçarpacaq dərəcədə artdığı görünür. Bu isə haqlı olaraq belə bir sual doğurur: baş verənlər doğrudanmı bərabər tərəfdaşlığın nəticəsidir, yoxsa daha çox birtərəfli maraqların təmininə xidmət edir?

Məsələn, 2025-ci ilin dekabrında Somali ilə Türkiyə arasında imzalanmış razılaşma çərçivəsində "SOMTURK" adlı birgə şirkətin yaradılması bu əməkdaşlığın konkret nümunələrindən biridir. Şirkət Somali sularında balıqçılıq fəaliyyətinin tənzimlənməsi, lisenziyaların verilməsi və ümumi nəzarət funksiyalarını həyata keçirir. Layihədə Türkiyə tərəfinin, o cümlədən hərbi strukturlarla əlaqəli qurumların iştirakı diqqət çəkir. Razılaşmaya əsasən gəlirin bir hissəsinin Türkiyəyə yönəlməsi isə tərəfdaşlığın şərtləri barədə müxtəlif yanaşmaların formalaşmasına səbəb olur. Bu iqtisadi əməkdaşlıqla paralel olaraq, Türkiyənin Somalidə hərbi mövcudluğunu genişləndirməsi də müşahidə olunur. Təlim proqramları, infrastrukturun inkişafı və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq rəsmi olaraq sabitliyin möhkəmləndirilməsi kimi təqdim edilsə də, bəzi ekspertlər bunu uzunmüddətli təsir imkanlarının artırılması kimi qiymətləndirir.

Oxşar yanaşma Niger nümunəsində də özünü göstərir. Türkiyə bu ölkəni Sahel regionunda əsas tərəfdaşlardan biri kimi görür və burada həm təhlükəsizlik, həm də enerji sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməyə çalışır. Xüsusilə uran ehtiyatlarına maraq Türkiyənin nüvə enerji planları fonunda daha aydın görünür. Bu əməkdaşlıq iqtisadi baxımdan məntiqli sayılsa da, eyni zamanda bölgədə hərbi iştirakın genişləndirilməsi planları Türkiyənin geosiyasi rolunu artırmaq niyyətindən xəbər verir. Rəsmi izahda bu addımlar terrorizmlə mübarizə və regional sabitliyə töhfə kimi təqdim olunur, lakin alternativ baxışlar bunu qlobal rəqabətin tərkib hissəsi kimi dəyərləndirir.

Bütün bunlar göstərir ki, Türkiyənin Afrikadakı fəaliyyəti yalnız ayrı-ayrı ölkələrlə məhdudlaşmır, daha geniş və sistemli xarakter daşıyır. Son illərdə qitədə ticarət əlaqələrinin genişlənməsi, müdafiə sənayesi məhsullarının ixracı, humanitar layihələr və diplomatik aktivliyin artması bu siyasətin əsas istiqamətlərini təşkil edir. Xüsusilə pilotsuz uçuş aparatlarının ixracı və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq Türkiyənin təsir alətlərindən birinə çevrilib. Bu proses eyni zamanda daha geniş beynəlxalq kontekstdə baş verir, çünki Afrika qitəsi Çin, Rusiya, ABŞ və Avropa ölkələri arasında artan rəqabətin mərkəzindədir. Türkiyə isə bu mühitdə özünü alternativ tərəfdaş kimi təqdim etməyə çalışır.

Nəticə etibarilə, Türkiyənin Afrikadakı siyasətini birmənalı şəkildə nə “neo-imperializm”, nə də tam mənada “qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq” kimi xarakterizə etmək mümkündür. Reallıq daha mürəkkəbdir və bu iki yanaşmanın kəsişməsində formalaşır. Aydındır ki, Ankara öz strateji və iqtisadi maraqlarını qorumağa çalışır. Eyni zamanda, bu əməkdaşlıqların Afrika ölkələri üçün hansı nəticələr doğuracağı, onların bu prosesdə nə dərəcədə müstəqil qərar verə bildiyi və əldə olunan faydanın necə bölüşdürüləcəyi gələcəkdə əsas müzakirə mövzusu olaraq qalacaq.

Jalə Rövşən