Piyada olmaqdan imtina edir, lakin şahı da qoruya bilmir- ÇİN SEÇİM ETMƏLİDİR

Son onilliklərdə Çin qlobal siyasətdə özünəməxsus model formalaşdırmağa çalışıb: ideoloji bloklaşmalardan uzaq durmaq, münaqişələrə birbaşa qoşulmamaq və iqtisadi əməkdaşlıq üzərindən təsir dairəsini genişləndirmək. Bu yanaşma xüsusilə Fars körfəzi kimi həssas bölgələrdə Pekinə ciddi üstünlüklər qazandırıb. ABŞ-dən fərqli olaraq hərbi müdaxilə tarixi olmayan Çin, uzun müddət “təhlükəsiz tərəfdaş” imici yarada bilmişdi.

Lakin son dövrlərdə bu strategiyanın davamlılığı sual altına düşür. Çinin İran ilə dərinləşən əməkdaşlığı, xüsusilə texnologiya, logistika və enerji sahələrindəki əlaqələri, regiondakı digər güclər üçün, başda Səudiyyə Ərəbistanı olmaqla, narahatlıq mənbəyinə çevrilir. Əgər Pekin həqiqətən də Tehrana hərbi və ya kəşfiyyat xarakterli dolayı dəstək göstərirsə, bu artıq “iqtisadi neytrallıq” xəttindən kənara çıxmaq deməkdir.

Çinin burada əsas dilemması enerji təhlükəsizliyi ilə geosiyasi balans arasındadır. Pekin idxal etdiyi neftin böyük hissəsini Körfəz ölkələrindən alır. Bu isə o deməkdir ki, Çin üçün regiondakı sabitlik yalnız siyasi deyil, birbaşa iqtisadi zərurətdir. Buna baxmayaraq, İranla münasibətlərin gücləndirilməsi qısa müddətli strateji üstünlük versə də, uzunmüddətli perspektivdə Çin üçün etimad itkisi yarada bilər.

Digər tərəfdən, ABŞ regionda təhlükəsizlik təminatçısı rolunu qoruyub saxlayır. Çin isə hələlik bu rolu üzərinə götürmək istəmir, lakin eyni zamanda iqtisadi və texnoloji təsirini artırır. Bu “seçici iştirak” modeli əvvəlcə effektiv görünsə də, böhran vəziyyətlərində tərəfsiz qalmağın mümkün olmadığını göstərir. Yəni Çin həm qazanan tərəf olmaq, həm də məsuliyyət daşımamaq istəyir – amma bu balans getdikcə daha çətin idarə olunur.

Ər-Riyad və digər Körfəz paytaxtları üçün əsas sual budur: Çin etibarlı tərəfdaşdır, yoxsa yalnız fürsətçi aktor? Əgər Pekin bir tərəflə əməkdaşlıq edərkən digər tərəfin təhlükəsizlik maraqlarını nəzərə almırsa, bu, onun “hamı ilə dost” strategiyasına kölgə salır. Region ölkələri üçün iqtisadi tərəfdaşlıq kifayət etmir; onlar eyni zamanda siyasi və təhlükəsizlik baxımından proqnozlaşdırıla bilən tərəfdaş axtarırlar.

Beləliklə, Çin Körfəz regionunda yeni mərhələyə qədəm qoyur. Pekin ya daha açıq şəkildə tərəf seçməli, ya da balans siyasətini daha şəffaf və etibarlı mexanizmlərlə gücləndirməlidir. Əks halda, onun “hamı ilə işləyən güc” imici tədricən sıradan çıxacaq. 

Jalə Rövşən