Hörmüz suları diplomatiyanı boğur: Danışıqlar niyə pat oldu ?

Pakistanda ABŞ və İran arasında keçirilməsi planlaşdırılan danışıqların ikinci raundunun baş tutmaması, əslində bir neçə ciddi hərbi və siyasi faktorun üst-üstə düşməsinin nəticəsidir. İlk baxışdan diplomatik uğursuzluq kimi görünsə də, pərdəarxasında daha dərin "etimad böhranı" dayanır.     

İranın danışıqlardan imtina etməsinin ən kəskin səbəbi kimi dəniz blokadası göstərilir. Tehran bəyan edir ki, ABŞ Hörmüz boğazı və ətrafındakı limanlara tətbiq etdiyi dəniz blokadasını qaldırmır. Aprelin 19-da ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin İran bayrağı altında üzən "Touska" gəmisini saxlaması Tehran tərəfindən atəşkəsin pozulması kimi qiymətləndirildi. İranın mövqeyi konkretdir: "Blokada davam etdikcə, masa arxasında oturmaq mənasızdır".

Vaşinqtonun (xüsusilə Tramp administrasiyasının) danışıqlara yanaşması İran tərəfindən "diplomatiya" deyil, "təslimiyyət diktəsi" kimi qəbul edilir. ABŞ-nin  masaya qoyduğu 15 bəndlik planda İranın nüvə proqramını tamamilə dayandırması və zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarından imtina etməsi tələb olunur. İran isə buna qarşılıq olaraq müharibənin vurduğu zərərin ödənilməsini və sanksiyaların tam ləğvini istəyən 10 bəndlik əks-plan təqdim edib. Tərəflərin "qırmızı xətləri" arasında heç bir kəsişmə nöqtəsi yoxdur.

İslamabaddakı birinci raunddan sonra maraqlı bir detal üzə çıxdı: İran nümayəndə heyəti Məhəmməd Baqer Qalibafın rəhbərliyi ilə Tehrana qayıtdıqda, SEPAH (İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu) rəsmiləri bu heyətin onları təmsil etmədiyini bildirdilər. Bu daxili çat, İranın danışıqlar masasında vahid və qətiyyətli qərar verməsini çətinləşdirir. Görünür ki, SEPAH diplomatik yumşalmadan deyil, hərbi hazırlığın artırılmasından yanadır.

İranın rəsmi xəbər agentliyi olan IRNA, ikinci raund barədə yayılan xəbərləri "ABŞ-nin media oyunu" adlandıraraq təkzib etdi. Tehran hesab edir ki, Vaşinqton danışıqlar görüntüsü yaradaraq İrana qarşı beynəlxalq təzyiqi və sanksiyaları legitimləşdirməyə çalışır.

Qısaca desək, masa arxasında sülh müzakirə olunarkən, sahədə dəniz blokadasının və hərbi zərbələrin, məsələn, Xarq adasına endirilən zərbələrin davam etməsi diplomatik kanalları tamamilə qapadı.  Pakistanın vasitəçilik cəhdləri hazırda yalnız mesaj çatdırılması səviyyəsinə enib.

İranın son qərarı isə belədir: "Limanlar açılmasa və iqtisadi boğulma dayanmasa, ikinci raund olmayacaq.

Jalə Rövşən