1994-cü il Bişkek sazişi: atəşi kim necə kəsdi?

1994-cü il mayın 12-də imzalanan Bişkek atəşkəsi Azərbaycan tarixinin ən taleyüklü hadisələrindən biri hesab olunur. 

Bu sənəd Birinci Qarabağ müharibəsində aktiv döyüş əməliyyatlarının dayanmasına səbəb oldu və ölkənin gələcək inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirdi. O dövrdə bir çox insan bunu yalnız məğlubiyyət kimi qəbul etsə də, sonrakı illər göstərdi ki, həmin qərar Azərbaycanın dövlət kimi ayaqda qalması və gələcəkdə güclənməsi üçün həlledici rol oynayıb.

1993-cü ilin sonu və 1994-cü ilin əvvəlləri Azərbaycan üçün son dərəcə ağır keçirdi. Ermənistan silahlı qüvvələri və erməni dəstələri Kəlbəcər, Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı, Zəngilan və Laçın rayonlarını işğal etmişdi. Orduda vahid komandanlıq problemi, silah çatışmazlığı və daxili siyasi böhran vəziyyəti daha da ağırlaşdırırdı. Gəncə hadisələri və Surət Hüseynovun qiyamı ölkədə vətəndaş müharibəsi təhlükəsini real etmişdi.

Belə bir şəraitdə hakimiyyətə gələn Heydər Əliyev əsas prioritet kimi dövlətin qorunmasını müəyyənləşdirdi. Atəşkəs danışıqları 1994-cü ilin aprelində başladı, mayın 5-də Bişkekdə razılıq əldə olundu və mayın 12-də atəşkəs qüvvəyə mindi.

Atəşkəsin Azərbaycan üçün ən ağır tərəfi böyük ərazi itkisi idi. İşğal altında qalan ərazilərin ümumi sahəsi ölkə ərazisinin 20 faizindən artıq hissəsini təşkil edirdi. Şuşa kimi mühüm mədəni mərkəzlər və Laçın dəhlizi nəzarətdən çıxmışdı. Müharibə nəticəsində 30 mindən çox insan həyatını itirdi, yüz minlərlə insan yaralandı və ya əlil oldu. Təxminən 700 mindən artıq insan qaçqın və məcburi köçkünə çevrildi. Bu, həmin dövrdə Azərbaycan əhalisinin təxminən onda birinə bərabər idi.

Müharibə ölkəyə böyük iqtisadi zərər də vurdu. İşğal olunmuş ərazilərdəki kənd təsərrüfatı sahələri, su ehtiyatları, meşələr və faydalı qazıntılar itirildi. Bununla yanaşı, cəmiyyətdə ağır psixoloji vəziyyət yarandı və Azərbaycana beynəlxalq aləmdə zəif dövlət kimi baxılmağa başlanıldı.

Lakin atəşkəsin strateji baxımdan qazandırdığı imkanlar da oldu. Ən vacib qazanc vaxt idi. Döyüşlərin dayanması dövlətə nəfəs almaq, iqtisadiyyatı bərpa etmək və ordunu yenidən qurmaq imkanı verdi. Atəşkəsdən cəmi bir neçə ay sonra — 1994-cü ilin sentyabrında “Əsrin Müqaviləsi” imzalandı. Bu müqavilə Azərbaycana milyardlarla dollar xarici investisiya gətirdi, enerji layihələrinin əsasını qoydu və ölkənin beynəlxalq nüfuzunu artırdı.

Neft gəlirləri sonrakı illərdə ordunun gücləndirilməsinə, müasir silahların alınmasına və hərbi sənayenin formalaşdırılmasına yönəldildi. Daxildə siyasi sabitlik təmin olundu, dövlət institutları gücləndi və ordu peşəkarlaşmağa başladı.

Bütün bu proseslər 2020-ci ildə baş verən 44 günlük Vətən müharibəsinin əsasını formalaşdırdı. Azərbaycan həmin illər ərzində həm iqtisadi, həm diplomatik, həm də hərbi baxımdan tamamilə fərqli səviyyəyə yüksəldi. Bu səbəbdən bir çox ekspertlər hesab edir ki, 1994-cü il atəşkəsi olmasaydı, 2020-ci ildə əldə olunan qələbə mümkün olmayacaqdı.

Bu gün 12 may 1994-cü il hadisələrinə yalnız müharibənin dayanması kimi deyil, dövlətçiliyin qorunması və gələcək qələbəyə hazırlığın başlanğıcı kimi baxılır. Tarix göstərdi ki, həmin dövrdə verilən ağır qərar uzunmüddətli strateji baxımdan Azərbaycanın xeyrinə işləyib.

Əziz Əlibəyli beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı