Gizli iltihabın qan analizi ilə aşkarlanması: CRP nəyi göstərir?
İltihab orqanizmin infeksiya, zədə və digər zərərli təsirlərə qarşı təbii müdafiə reaksiyasıdır.
Kəskin iltihab adətən ağrı, şişkinlik və qızartı kimi əlamətlərlə müşayiət olunsa da, bəzi hallarda iltihabi proseslər uzun müddət nəzərəçarpan simptomlar olmadan davam edə bilər. Bu vəziyyət aşağı dərəcəli və ya xroniki iltihab kimi xarakterizə olunur. Belə proseslərin müəyyənləşdirilməsində qan analizləri, xüsusilə C-reaktiv zülalın (CRP) səviyyəsinin ölçülməsi mühüm rol oynayır.
C-reaktiv zülal qaraciyər tərəfindən istehsal edilən və orqanizmdə iltihab yarandıqda qanda miqdarı artan zülaldır. İmmunitet sistemi infeksiyaya, toxuma zədələnməsinə və ya digər iltihabi təsirlərə cavab verdikdə qaraciyərdə CRP istehsalı güclənir. Buna görə də bu zülalın səviyyəsi orqanizmdə iltihabi proseslərin mövcudluğunu qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Bununla belə, CRP konkret xəstəliyi müəyyən edən göstərici deyil və nəticələr digər tibbi məlumatlarla birlikdə dəyərləndirilməlidir.
Gizli iltihabın aşkarlanmasında standart CRP analizi ilə yanaşı, yüksək həssaslıqlı CRP (hs-CRP) testi də tətbiq edilir.
Standart analiz əsasən infeksiya və digər iltihabi vəziyyətlərin qiymətləndirilməsi, eləcə də müalicənin nəticələrinin izlənilməsi üçün istifadə olunur. Hs-CRP testi isə qanda C-reaktiv zülalın daha aşağı konsentrasiyalarını müəyyən edə bilir. Bu testdən, xüsusilə ürək-damar xəstəliklərinin yaranma riskini qiymətləndirərkən istifadə olunur. Hər iki analiz eyni zülalı ölçsə də, onların klinik məqsədləri fərqlənir.
CRP analizinin əsas üstünlüklərindən biri onun sadə qan nümunəsi vasitəsilə aparılmasıdır. Müayinə zamanı adətən qol venasından az miqdarda qan götürülür. Testin aparılması bir neçə dəqiqə çəkir və əksər hallarda xüsusi hazırlıq tələb etmir. Bununla belə, qəbul edilən dərmanlar, mövcud xəstəliklər və digər amillər nəticələrə təsir göstərə bilər. Buna görə analizdən əvvəl istifadə edilən dərmanlar və əlavələr barədə həkimə məlumat vermək vacibdir.
Qanda CRP səviyyəsinin yüksəlməsi müxtəlif səbəblərlə əlaqəli ola bilər.
Bakterial və virus infeksiyaları, revmatoid artrit, sistemli qırmızı qurdeşənəyi, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri və bəzi digər xroniki xəstəliklər bu göstəricinin artmasına səbəb ola bilər. Bundan əlavə, piylənmə, siqaret istifadəsi, yuxu pozuntuları və yaxın zamanda baş vermiş zədələnmələr də CRP səviyyəsinə təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən analiz nəticəsində normadan yüksək göstəricinin aşkarlanması avtomatik olaraq ciddi xəstəliyin mövcudluğu demək deyil.
CRP nəticələrinin düzgün şərh edilməsi üçün laboratoriyanın müəyyən etdiyi referens göstəricilər nəzərə alınmalıdır. Sağlam insanlarda bu zülalın səviyyəsi, adətən, aşağı olur. Lakin normal göstəricilər laboratoriyadan və istifadə edilən ölçü vahidindən asılı olaraq fərqlənə bilər. Həmçinin CRP səviyyəsi iltihabın şiddətindən və səbəbindən asılı olaraq dəyişir. Buna görə nəticəni yalnız rəqəmlə qiymətləndirmək deyil, onu şəxsin ümumi sağlamlıq vəziyyəti və digər müayinələrin nəticələri ilə müqayisə etmək lazımdır.
Gizli iltihabın müəyyənləşdirilməsində CRP analizinin məhdudiyyətlərini də nəzərə almaq vacibdir. Bu test orqanizmdə iltihabi prosesin ola biləcəyini göstərsə də, onun dəqiq harada yerləşdiyini və nədən qaynaqlandığını müəyyən etmir. Eyni zamanda, CRP səviyyəsinin normal olması bütün iltihabi xəstəliklərin istisna edilməsi demək deyil. Bəzi xəstəliklərdə və iltihabın ilkin mərhələlərində bu göstərici yüksəlməyə bilər. Buna görə həkim zərurət yarandıqda əlavə qan analizləri və digər diaqnostik müayinələr təyin edə bilər.
Yüksək həssaslıqlı CRP testi ürək-damar xəstəlikləri riskinin qiymətləndirilməsində də əhəmiyyət daşıyır. Orqanizmdə davamlı, aşağı dərəcəli iltihabın bəzi ürək-damar xəstəliklərinin inkişafı ilə əlaqəli olduğu məlumdur. Hs-CRP bu riskin qiymətləndirilməsinə kömək edən göstəricilərdən biridir. Bununla belə, nəticə təkbaşına ürək xəstəliyinin mövcudluğunu təsdiqləmir. Həkim göstəricini qan təzyiqi, xolesterin səviyyəsi, siqaret istifadəsi və digər risk amilləri ilə birlikdə dəyərləndirir.
Gizli iltihab riskini azaltmaq üçün sağlam həyat tərzinə riayət etmək də əhəmiyyətlidir.
Balanslaşdırılmış qidalanma, müntəzəm fiziki fəaliyyət, kifayət qədər yuxu və siqaretdən uzaq durmaq ümumi sağlamlığın qorunmasına kömək edir. Artıq çəkinin azaldılması və mövcud xroniki xəstəliklərin düzgün idarə olunması da iltihabla əlaqəli risk amillərinin nəzarətdə saxlanılmasında mühüm rol oynaya bilər. Bununla yanaşı, yalnız CRP göstəricisini azaltmaq məqsədilə həkim məsləhəti olmadan dərman qəbul etmək düzgün yanaşma deyil.
Nəticə etibarilə, C-reaktiv zülal analizi orqanizmdə iltihabi proseslərin müəyyənləşdirilməsi və izlənilməsi üçün faydalı diaqnostik vasitədir. Xüsusilə yüksək həssaslıqlı CRP testi bəzi hallarda aşağı dərəcəli iltihabın və ürək-damar xəstəlikləri riskinin qiymətləndirilməsinə imkan verir. Lakin bu analiz bütün xəstəlikləri aşkarlayan universal müayinə deyil. Ən düzgün nəticə laborator göstəricilərin simptomlar, tibbi tarixçə və digər müayinələrlə birlikdə qiymətləndirilməsi nəticəsində əldə edilir.
Aysel Mətləb
